Orthostatische hypotensie: duizelig bij het opstaan

In dit artikel

Wat is orthostatische hypotensie?
Wat zijn de symptomen van orthostatische hypotensie?
Wat zijn de risico’s van orthostatische hypotensie?
Wat zijn de oorzaken van orthostatische hypotensie?
Wie loopt meer risico op orthostatische hypotensie?
Andere mogelijke oorzaken van duizeligheid
Hoe wordt de diagnose gesteld?
Wat kan je doen tegen orthostatische hypotensie?
Medicatie bij orthostatische hypotensie
Wanneer ga je best snel naar de dokter?
5 belangrijke dingen om te onthouden over orthostatische hypotensie

dossier

Sta je soms recht en word je meteen duizelig of draaierig? Of voel je je even slap wanneer je uit bed komt? Dan kan het gaan om orthostatische hypotensie, een plotse bloeddrukdaling bij het opstaan. Vooral oudere mensen hebben er last van. Meestal is het niet gevaarlijk, maar het kan wel tot valpartijen leiden. Als je vaak duizelig bent bij het opstaan, dan bespreek je dit best met je arts.

Lees ook: Mogelijke oorzaken van duizeligheid

Wat is orthostatische hypotensie?

Orthostatische hypotensie is een abnormale daling van de bloeddruk wanneer je van liggende of zittende houding rechtstaat. Die bloeddrukval ontstaat meestal binnen de drie minuten na het rechtkomen en kan uiteenlopende klachten veroorzaken, van duizeligheid tot flauwvallen.

Wanneer je plots rechtstaat, bijvoorbeeld ’s morgens bij het opstaan, zakt een deel van het bloed naar je benen. Normaal reageert het autonome zenuwstelsel meteen: je hart gaat sneller slaan en je bloedvaten trekken samen zodat je bloeddruk stabiel blijft. Als dat mechanisme minder goed werkt, daalt de bloeddruk en krijgen de hersenen tijdelijk minder bloed. Daardoor word je duizelig of voel je je onwel.

Artsen spreken van orthostatische hypotensie wanneer bij het rechtstaan:

de bovendruk (systolische druk) met minstens 20 mmHg daalt
en/of de onderdruk (diastolische druk) met minstens 10 mmHg daalt

Lees ook: Hoe meet je zelf je bloeddruk en wat betekent het resultaat?

Wat zijn de symptomen van orthostatische hypotensie?

Meestal krijg je de klachten meteen bij het rechtstaan of binnen de drie minuten daarna:

duizeligheid of een licht gevoel in het hoofd
wazig zicht, zwarte vlekken of een soort waas voor de ogen
een leeg of zweverig gevoel in het hoofd
plots zwak worden
hartkloppingen of een versnelde hartslag
oorsuizen
vermoeidheid zonder duidelijke reden of concentratieproblemen
pijn in de nek
in ernstige gevallen: flauwvallen of vallen

Sommige mensen hebben nauwelijks klachten, terwijl hun bloeddruk toch sterk daalt. Daarom is het belangrijk om risicogroepen goed op te volgen.

Lees ook: Wat moet je doen bij een bloeddrukval?

Wat zijn de risico’s van orthostatische hypotensie?

Orthostatische hypotensie verhoogt het risico op vallen, botbreuken en verlies van zelfstandigheid, vooral bij oudere mensen. Uit recent onderzoek blijkt bovendien dat het samenhangt met een hoger risico op hart- en hersenaandoeningen. Mensen met orthostatische hypotensie hebben bijvoorbeeld meer kans op een beroerte, hartfalen, hartritmestoornissen (zoals voorkamerfibrillatie) en dementie.

Wat zijn de oorzaken van orthostatische hypotensie?

Orthostatische hypotensie kan verschillende oorzaken hebben. Bij oudere mensen ligt er vaak meer dan één oorzaak aan de basis.

Medicatie is vaak de boosdoener

Medicatie is een veelvoorkomende oorzaak van orthostatische hypotensie. Het gaat onder andere om:

plasmiddelen (diuretica)
bloeddrukverlagers
neuroleptica
antidepressiva
vaatverwijders
medicatie tegen parkinson
opioïden
bepaalde diabetesmedicatie zoals gliflozines (SGLT2-remmers)

Onderliggende aandoeningen of gezondheidsproblemen

Ook andere problemen kunnen orthostatische hypotensie uitlokken:

uitdroging door hitte, braken, diarree of koorts
veel vocht- of bloedverlies
langdurig in bed liggen na een ziekte of ziekenhuisopname
aandoeningen van het autonome zenuwstelsel, bijvoorbeeld bij parkinson, Lewy body-dementie, diabetische neuropathie of nierfalen
hart- en vaatziekten zoals hartfalen, hartritmestoornissen of slechte doorbloeding van de benen
hormonale aandoeningen zoals bijnierinsufficiëntie of hyperthyreoïdie
bloedarmoede of ondervoeding

Soms wordt geen duidelijke oorzaak gevonden. Dan spreekt men van neurogene orthostatische hypotensie.

Wie loopt meer risico op orthostatische hypotensie?

Sommige mensen lopen meer risico op orthostatische hypotensie dan anderen. Extra aandacht en regelmatige controle zijn vooral belangrijk voor:

oudere mensen, ook als ze nog nooit gevallen zijn
mensen met diabetes
65-plussers met een neurologische aandoening, zoals parkinson of geheugenproblemen
mensen die bloeddrukverlagers nemen of andere medicijnen die de bloeddruk kunnen doen dalen

Andere mogelijke oorzaken van duizeligheid

Duizeligheid, een draaierig gevoel of onwel worden kunnen ook andere oorzaken hebben.

Vasovagale syncope: Een vasovagale syncope of vagale reactie kan, net als orthostatische hypotensie, zorgen voor een plotse bloeddrukdaling en soms flauwvallen. Meestal wordt zo’n reactie uitgelokt door emoties, pijn, warmte, lang rechtstaan of het zien van bloed. In tegenstelling tot orthostatische hypotensie speelt rechtstaan of van houding veranderen hierbij geen rol.
Ziekte van Ménière: Bij deze aandoening van het binnenoor krijg je plots hevige draaiduizeligheid, vaak in combinatie met een verstopt gevoel in het oor, oorsuizen en gehoorverlies. Een Ménière-aanval kan twintig minuten tot enkele uren duren en heeft niets te maken met rechtstaan of een daling van de bloeddruk.
Benigne paroxysmale positieduizeligheid (BPPD): Dit is een van de meest voorkomende oorzaken van duizeligheid. De klachten ontstaan bij bepaalde hoofdbewegingen, bijvoorbeeld wanneer je je omdraait in bed, vooroverbuigt of omhoog kijkt. In tegenstelling tot orthostatische hypotensie daalt de bloeddruk niet bij BPPD. Het probleem zit in kleine kristallen in het binnenoor die verschoven zijn.
Hypoglycemie: Een te lage bloedsuiker kan zorgen voor duizeligheid, zweten, hartkloppingen, plots zwak worden en een algemeen onwel gevoel. In tegenstelling tot orthostatische hypotensie ontstaan die klachten niet specifiek bij het rechtstaan. Ze treden vaak op wanneer je te lang niet gegeten hebt, na zware inspanning of door diabetesmedicatie, en verbeteren meestal snel nadat je iets met suiker gegeten of gedronken hebt.
Cardiale syncope: Dit is de (mogelijke) oorzaak waar artsen het meest alert voor zijn. Flauwvallen door een hartprobleem, bijvoorbeeld een hartritmestoornis of een vernauwing van de aortaklep, kan plots gebeuren, zonder waarschuwing en niet noodzakelijk bij het rechtstaan. Klachten zoals hartkloppingen, pijn op de borst of flauwvallen tijdens een inspanning zijn alarmsignalen. Zeker bij jonge mensen of mensen met een voorgeschiedenis van hartproblemen moet dat snel onderzocht worden.

Krijg je systematisch klachten bij het rechtstaan, dan is orthostatische hypotensie wel de meest plausibele verklaring.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

Om de diagnose te stellen, meet de arts je bloeddruk op verschillende momenten: eerst terwijl je ligt na vijf minuten rust, daarna één minuut nadat je bent rechtgestaan en opnieuw na drie minuten. Daalt je bloeddruk met minstens 20/10 mmHg? Dan wijst dat op orthostatische hypotensie.

Soms zijn bijkomende onderzoeken nodig:

een kanteltafeltest of tilt-test: een veilig cardiologisch onderzoek dat flauwvallen of duizeligheid uitlokt om de oorzaak te achterhalen.
een ambulante bloeddrukmeting (MAPA)
een elektrocardiogram (ECG)
bloedonderzoek om bloedarmoede of stofwisselingsproblemen op te sporen

Wat kan je doen tegen orthostatische hypotensie?

Welke behandeling nodig is, hangt af van de oorzaak, hoe ernstig de klachten zijn en het risico op vallen.

Tips om duizeligheid bij het opstaan te voorkomen

Haak je handen voor je borst in elkaar en probeer ze gedurende twee minuten krachtig uit elkaar te trekken. Dat kan je bloeddruk tijdelijk verhogen.
Sta niet te snel recht. Blijf eerst even zitten voor je opstaat.
Vermijd lang stilstaan.
Drink voldoende water, beweeg regelmatig en beperk alcohol zoveel mogelijk.
Vermijd langdurige warmte, zoals sauna’s, hete baden of fel zonlicht.
Verhoog je zoutinname alleen als je arts dat aanbeveelt.
Draag steunkousen om je bloedsomloop te ondersteunen.
Zet het hoofdeinde van je bed ’s nachts een beetje hoger.

Voel je je plots duizelig wanneer je rechtstaat?

Blijf niet staan. Ga zitten of liggen en leg je benen indien mogelijk iets hoger. Kan dat niet meteen? Span dan je spieren krachtig aan. Knijp bijvoorbeeld stevig in een balletje of haak je handen in elkaar en trek ze krachtig uit elkaar. Zo kan je je bloeddruk tijdelijk wat verhogen.

Ook deze trucjes kunnen helpen:

vooroverbuigen alsof je je schoenen strikt
je benen kruisen en stevig aanspannen
ter plaatse stappen
hurken

Medicatie bij orthostatische hypotensie

Als de orthostatische hypotensie veroorzaakt wordt door medicatie, dan kan je arts bekijken of de dosis aangepast moet worden of een ander geneesmiddel beter geschikt is. Als de klachten toch blijven aanhouden, dan kan je arts ook medicatie voorschrijven:

fludrocortisone helpt het lichaam meer zout en vocht vast te houden
midodrine vernauwt de bloedvaten en wordt vaak gebruikt bij mensen met diabetes
pyridostigmine kan in sommige gevallen helpen door de werking van het autonome zenuwstelsel te ondersteunen

Welke behandeling het meest geschikt is, verschilt van persoon tot persoon en moet altijd opgevolgd worden door een arts.

Wanneer ga je best snel naar de dokter?

Ga zeker langs bij je arts als de klachten vaker voorkomen of erger worden, als je flauwvalt of last hebt van pijn op de borst of hartkloppingen. Ook wanneer de klachten begonnen zijn nadat je met nieuwe medicatie gestart bent, bespreek je dat best met je arts. Soms kan een aanpassing van de medicatie al veel verschil maken.