Misselijk, duizelig, flauwvallen: wat is een vasovagale syncope?

dossier Je hoofd tolt, je krijgt slappe benen, de misselijkheid overspoelt je… en plots wordt alles zwart. De vagale malaise of vasovagale syncope is een van de meest voorkomende oorzaken van flauwvallen of tijdelijk bewustzijnsverlies. Het is beangstigend, maar meestal goedaardig. Dit is wat er in je lichaam gebeurt en wat je kan doen om te voorkomen dat je valt.

Wat is een vasovagale syncope?

© Getty Images

Een vasovagale syncope is een kortdurend bewustzijnsverlies dat wordt veroorzaakt door een plotselinge daling van de bloeddruk en hartslag. De hersenen krijgen daardoor minder zuurstof en het lichaam valt als het ware weg.

De belangrijkste oorzaak van dit fenomeen is de nervus vagus, een hersenzenuw die onder andere de hartslag, bloeddruk en spijsvertering regelt. Wanneer deze zenuw overmatig wordt gestimuleerd – door een sterke emotie, pijn, warmte of langdurig rechtstaan – geeft ze een te sterk signaal: de bloedvaten verwijden zich en het hart vertraagt (bradycardie). De bloeddruk daalt en de hersenen krijgen minder zuurstof. Hierdoor ontstaan misselijkheid, duizeligheid en een zwak gevoel in de benen, waarna een flauwte optreedt.

De malaise is meestal goedaardig en verdwijnt vanzelf na enkele minuten rust, bij voorkeur liggend met de benen omhoog.

Ongeveer 1 op de 3 mensen maakt minstens één vasovagale syncope mee in zijn leven. Het is de meest voorkomende vorm van syncope, in alle leeftijdsgroepen. Vooral adolescenten, jongvolwassenen en vrouwen worden er vaker door getroffen.

Waarschuwingssymptomen vasovagale syncope

In 9 van de 10 gevallen wordt een vagale malaise voorafgegaan door waarschuwingssignalen, ook wel prodrome symptomen genoemd. Deze herkennen kan helpen om een val te voorkomen:

• Duizeligheid of een “licht hoofd”
• Misselijkheid
• Slappe benen, plotselinge spierzwakte
• Bleekheid, grauwe teint
• Koud zweet
• Wazig zicht, zwart voor de ogen of tunnelzicht
• Oorsuizen
• Herhaald gapen
• Hartkloppingen, gevoel dat het hart “hapert”

Deze symptomen ontstaan geleidelijk over enkele seconden tot minuten. Zodra ze optreden ga je best zitten of liggen.

Triggers en oorzaken van een vasovagale syncope

Een vagale malaise treedt altijd op in een specifieke context. Het herkennen van je eigen “triggers” is de eerste stap om het beter te voorkomen:

• Sterke emoties: intense stress of angst, intense blijdschap, het horen van goed of slecht nieuws…
• Pijn en medische stress: het zien van bloed, een bloedafname of injectie, tandheelkundige ingrepen, een verwonding…
• Langdurig rechtstaan: in een wachtrij, tijdens een ceremonie, concert…
• Warmte of oververhitte omgeving: overvolle openbaarvervoer, warme ruimte
• Zware maaltijd: het bloed stroomt meer naar het spijsverteringsstelsel
• Uitdroging of langdurig vasten
• Vermoeidheid, slaaptekort, overbelasting
• Intense of ongebruikelijke fysieke inspanning
• Stimulatie van de halsslagadersinus: te strakke kraag, nekmassage

Flauwtes komen vaak vaker voor tijdens periodes van vermoeidheid, stress of een virale infectie.

Lees ook: Tien mogelijke oorzaken van flauwvallen

Wat doen bij een vasovagale syncope?

© Getty Images - Bij een vasovagale syncope ga je best liggen met de benen omhoog om het bloed terug naar de hersenen te laten stromen.

Als je voelt dat de malaise eraan komt

1. Ga onmiddellijk zitten of liggen 
2. Breng de benen omhoog (om het bloed terug naar de hersenen te brengen)
3. Maak knellende kleding los (kraag, riem, enz.)
4. Adem rustig in door middel van buikademhaling
5. Span afwisselend de spieren van armen en benen aan gedurende 30 seconden: deze techniek kan de bloeddrukdaling tegengaan
6. Sprenkel koud water in het gezicht en op de polsen
7. Waarschuw iemand in je omgeving

Lees ook: Ziekte van Ménière: draaiduizeligheid, gehoorverlies en oorsuizen

Als iemand in je omgeving flauwvalt

1. Leg de persoon op de rug met de benen omhoog (behalve bij vermoeden van hoofdtrauma)
2. Zorg voor frisse lucht en maak strakke kleding los
3. Noteer hoe lang het bewustzijnsverlies duurt
4. Blijf rustig: de persoon komt meestal binnen enkele seconden weer bij bewustzijn
5. Laat de persoon na het ontwaken niet te snel rechtop zitten of staan: laat hem/haar 10 tot 15 minuten liggen
   
   

Kan je een vasovagale syncope voorkomen?

Een vagale malaise is goedaardig, maar kan de levenskwaliteit beïnvloeden als het zich herhaalt. Verschillende eenvoudige maatregelen kunnen de terugkeer ervan aanzienlijk verminderen:

1. Blijf goed gehydrateerd: streef naar 1,5 tot 2 liter water per dag, meer bij warmte of inspanning
2. Bij langdurig rechtstaan: wissel van steunbeen, maak kleine buigbewegingen. De spieren helpen het bloed naar boven te pompen
3. Vermijd bekende triggers als je er gevoelig voor bent
4. Vermijd langdurig vasten: eet regelmatig
5. Slaap voldoende en vermijd stress
6. Let op bij lage bloeddruk: verander langzaam van houding en span je benen aan vóór het opstaan
7. Bij de eerste tekenen van een malaise: ga zitten of liggen. Deze gewoonte alleen kan de meeste flauwtes voorkomen

Voor mensen met een lage bloeddruk kunnen steunkousen helpen om het risico op een malaise te verminderen. Deze hulpmiddelen bevorderen de terugstroom van het bloed naar het hart en voorkomen bewustzijnsverlies.

Verwar een vasovagale syncope niet met...

Verschillende soorten flauwtes kunnen lijken op een vasovagale syncope. Zo kun je ze onderscheiden:

Hypoglykemie (tekort aan suiker in het bloed)

Hypoglykemie veroorzaakt zweten, duizeligheid en bewustzijnsstoornissen. Ze onderscheidt zich echter door intense honger, trillen en spraakproblemen. Ze verbetert niet door te gaan liggen. Alleen het innemen van suiker zorgt voor snelle verbetering. Ze komt vooral voor bij diabetici.

Orthostatische hypotensie (bloeddrukdaling bij het opstaan)

Dit veroorzaakt duizeligheid, slappe benen en een korte malaise. Het treedt systematisch op bij het opstaan of bij een plotse houdingverandering. Het is vaak gelinkt aan medicatie (bloeddrukverlagers) of uitdroging.

Epileptische aanval

Een epileptische aanval veroorzaakt bewustzijnsverlies, maar gaat niet gepaard met de typische waarschuwingssignalen van een vagale malaise. Ze onderscheidt zich ook door stuipen en verwardheid bij het ontwaken. Ze vereist neurologisch onderzoek.

Cardiale syncope

Dit veroorzaakt een plots bewustzijnsverlies zonder voorafgaande symptomen. Het kan gepaard gaan met pijn op de borst of hartkloppingen. Dit is een medisch noodgeval.

Wanneer naar de dokter?

Raadpleeg een arts als:

• het je eerste kennismaken is met bewustzijnsverlies;
• de flauwtes terugkeren: meer dan 2 episoden in 6 maanden;
• ze optreden tijdens rust of wanneer je ligt;
• de vagale malaise voorafgegaan wordt door hartkloppingen of pijn op de borst;
• het bewustzijnsverlies langer dan een minuut duurde;
• je een voorgeschiedenis hebt van hartproblemen of familiegeschiedenis van plotse dood;
• de flauwte optreedt tijdens het rijden of in het water.

De arts zal gerichte vragen stellen over je voorgeschiedenis en symptomen. Hij zal je bloeddruk meten (liggend en staand) en een klinisch onderzoek uitvoeren. Afhankelijk van de situatie kan hij een elektrocardiogram (ECG), bloedonderzoek (glycemie, hartonderzoek) of een tilt-test (kanteltest) voorschrijven om de malaise in gecontroleerde omstandigheden te reproduceren.

Bronnen: 

https://www.chu-bordeaux.fr
https://www.has-sante.fr
https://www.mayoclinic.org
https://my.clevelandclinic.org
https://www.ncbi.nlm.nih.gov