Waarom krijgen we kippenvel?

In dit artikel

Wat is kippenvel?
Waarom krijgen we kippenvel bij schrik?
De rol van kippenvel bij koude
Kippenvel door emotie of ontroering
Heeft kippenvel vandaag nog nut?

dossier

Wanneer mensen plots schrikken, intense emoties ervaren of worden blootgesteld aan koude temperaturen, kunnen de haren op hun armen, benen of nek rechtop gaan staan. Dit fenomeen wordt pilo-erectie genoemd, beter bekend als kippenvel. De term is afkomstig van het Latijnse pilus (haar) en erigere (oprichten). Hoewel kippenvel vandaag vaak wordt gezien als een merkwaardige lichamelijke reactie, is het in werkelijkheid het resultaat van een complex samenspel tussen het zenuwstelsel, kleine huidspieren, hormonen en evolutionaire mechanismen.

De reactie heeft diepe wortels in onze evolutionaire geschiedenis. Bij onze voorouders vervulde het waarschijnlijk belangrijke functies bij bescherming en temperatuurregeling. Dat wij vandaag nog steeds kippenvel krijgen bij schrik, angst, koude of sterke emoties, is een overblijfsel van deze oude biologische systemen.

Wat is kippenvel?

Kippenvel ontstaat doordat kleine gladde spiertjes in de huid, de musculi arrectores pilorum of haarspiertjes, samentrekken. Deze microscopisch kleine spieren zijn verbonden met de haarfollikels waarin de haren groeien.

In rust liggen de haarfollikels schuin in de huid. Wanneer de arrector pili-spieren samentrekken, trekken ze de haarfollikels rechtop. Hierdoor gaan de haren overeind staan en wordt de omliggende huid licht omhoog geduwd. Dit veroorzaakt het typische bobbelige uiterlijk dat we kennen als kippenvel.

Deze reactie gebeurt volledig automatisch en kunnen we niet bewust controleren. De haarspiertjes worden aangestuurd door het autonome zenuwstelsel, en meer specifiek door het sympathische zenuwstelsel. Dit systeem is verantwoordelijk voor de bekende vecht-of-vluchtreactie (fight-or-flight response), die wordt geactiveerd wanneer ons lichaam een mogelijke bedreiging waarneemt.

Wanneer de hersenen gevaar detecteren, activeert de hypothalamus een reeks neurologische en hormonale processen. Sympathische zenuwvezels geven voornamelijk de neurotransmitter noradrenaline vrij in de huid. Deze stof bindt zich aan receptoren op de haarspiertjes, waardoor deze samentrekken en de haren rechtop komen te staan.

Tegelijkertijd veroorzaakt dezelfde stressreactie andere lichamelijke veranderingen, zoals een versnelde hartslag, verwijding van de pupillen, verhoogde alertheid en een stijging van de bloeddruk.

Onderzoek toont bovendien aan dat de gevoeligheid voor pilo-erectie verschilt per lichaamsregio. De nek, onderarmen en hoofdhuid bevatten relatief veel zenuwverbindingen, waardoor kippenvel op deze plaatsen vaak sneller en duidelijker zichtbaar wordt.

Lees ook: Stress: symptomen en gevolgen voor de gezondheid

Waarom krijgen we kippenvel bij schrik?

Vanuit evolutionair perspectief heeft pilo-erectie waarschijnlijk vooral een beschermende functie gehad. Bij veel zoogdieren zorgt het overeind zetten van de haren ervoor dat het dier groter en indrukwekkender lijkt tegenover mogelijke roofdieren of rivalen. Dit gedrag wordt ook wel deimatisch gedrag genoemd.

Een bekend voorbeeld zijn katten. Wanneer een kat zich bedreigd voelt, zet hij zijn rugharen overeind, maakt zijn lichaam groter en kromt zijn rug. Hierdoor probeert hij een tegenstander af te schrikken.

Onze verre voorouders hadden vermoedelijk een veel dichtere lichaamsbeharing dan moderne mensen. Wanneer hun haren tijdens een bedreigende situatie overeind kwamen te staan, konden zij daardoor groter lijken en mogelijk een afschrikkend effect hebben op vijanden of concurrenten.

Tijdens de menselijke evolutie nam onze lichaamsbeharing sterk af, waardoor deze functie grotendeels verloren ging. Het onderliggende neurologische systeem bleef echter behouden omdat het onderdeel vormt van een bredere stressreactie die nog steeds belangrijk is voor overleving.

Charles Darwin beschreef pilo-erectie al in 1872 als een overblijfsel van de reactie die onze behaarde voorouders hielp om zich te verdedigen.

De rol van kippenvel bij koude

Kippenvel ontstaat niet alleen door schrik of angst. Ook koude temperaturen kunnen pilo-erectie veroorzaken. Dit toont aan dat het mechanisme oorspronkelijk niet uitsluitend bedoeld was als verdedigingsreactie, maar ook een rol speelde bij thermoregulatie, het regelen van de lichaamstemperatuur.

Bij dieren met een dikke vacht zorgt het rechtop zetten van de haren ervoor dat er een grotere luchtlaag rond het lichaam ontstaat. Deze stilstaande lucht werkt als een isolerende laag en helpt om lichaamswarmte beter vast te houden tijdens koude omstandigheden.

Bij de mens is dit effect vrijwel verdwenen omdat onze lichaamsbeharing sterk is verminderd. Hoewel we nog steeds kippenvel krijgen wanneer we het koud hebben, draagt deze reactie nauwelijks nog bij aan daadwerkelijke warmte-isolatie.

Pilo-erectie bij mensen kan daarom worden beschouwd als een evolutionair overblijfsel (vestigial trait): een oud biologisch mechanisme dat ooit nuttig was, maar waarvan de oorspronkelijke functie grotendeels verloren is gegaan.

Lees ook: Waarom beter geen ijsje op hete dagen?

Kippenvel door emotie of ontroering

Een opvallend aspect van kippenvel is dat het niet alleen ontstaat door fysieke prikkels zoals kou of een bedreigende situatie. Veel mensen ervaren ook kippenvel tijdens sterke emotionele momenten, bijvoorbeeld bij het luisteren naar muziek, het bewonderen van kunst, religieuze ervaringen of andere ingrijpende gebeurtenissen.

Deze vorm van kippenvel wordt in de wetenschap vaak aangeduid als aesthetic chills of frisson. Neurowetenschappelijk onderzoek suggereert dat deze reactie samenhangt met hersengebieden die betrokken zijn bij emotionele verwerking, verwachting en het beloningssysteem.

Wanneer een muziekstuk bijvoorbeeld een onverwachte overgang bevat, spanning opbouwt of een emotioneel hoogtepunt bereikt, kunnen hersengebieden zoals het ventrale striatum, de amygdala en de orbitofrontale cortex worden geactiveerd. Hierdoor neemt de activiteit van het sympathische zenuwstelsel toe, waardoor opnieuw pilo-erectie kan ontstaan.

Hersenonderzoek met scans heeft bovendien aangetoond dat momenten waarop mensen kippenvel ervaren tijdens muziek gepaard kunnen gaan met een verhoogde afgifte van dopamine in het beloningssysteem van de hersenen.

Dit wijst erop dat dezelfde biologische systemen die betrokken zijn bij motivatie, plezier en beloning ook een rol spelen bij emotioneel opgewekte pilo-erectie. Kippenvel is dus niet alleen een reactie op gevaar of koude, maar ook een lichamelijke uiting van intense positieve emoties.

Lees ook: Waarom hebben vrouwen meer last van koude handen en voeten?

Heeft kippenvel vandaag nog nut?

De oorspronkelijke functies van pilo-erectie – bescherming tegen roofdieren en verbetering van warmte-isolatie – zijn bij de moderne mens grotendeels verdwenen. Toch betekent dit niet dat kippenvel volledig nutteloos is geworden.

Omdat pilo-erectie een zichtbare uiting is van activiteit van het sympathische zenuwstelsel, vormt het een lichamelijke indicator van emotionele of fysiologische opwinding. Onderzoekers gebruiken het verschijnsel daarom soms als objectieve maatstaf om emotionele intensiteit te onderzoeken binnen de psychologie en neurowetenschappen.

Daarnaast suggereren studies dat mensen die vaker frisson ervaren, gemiddeld vaker eigenschappen vertonen zoals een grotere empathie en een sterkere openheid voor nieuwe ervaringen. Dit wijst mogelijk op een sociale of verbindende functie van emotioneel kippenvel.

Klinische betekenis van pilo-erectie

Naast de rol bij emoties en stressreacties heeft pilo-erectie ook een klinische betekenis. Omdat de reactie wordt aangestuurd door het sympathische zenuwstelsel, kan ze gebruikt worden als een indicatieve maatstaf voor de werking en integriteit van dit systeem.

Bij patiënten met een dwarslaesie (een beschadiging van het ruggenmerg) kan de plaats waar pilo-erectie nog optreedt informatie geven over het niveau van de beschadiging. De verdeling van de reactie over het lichaam kan artsen helpen bij het beoordelen van de neurologische schade.

Ook bij ontwenningsverschijnselen van opioïden wordt pilo-erectie vaak waargenomen. De bekende Engelse uitdrukking “cold turkey” verwijst letterlijk naar de kippenvelachtige huid die kan optreden bij mensen die stoppen met een opiumverslaving.

Conclusies

Dat onze haren overeind komen bij schrik is het gevolg van een automatische activatie van het sympathische zenuwstelsel. Via de afgifte van noradrenaline trekken kleine haarspiertjes samen, waardoor de haren rechtop komen te staan en kippenvel ontstaat. Bij onze behaarde voorouders hielp dit waarschijnlijk om groter te lijken tegenover bedreigingen – het is een neveneffect van een uiterst belangrijk overlevingssysteem - en om warmte beter vast te houden.
Bij de moderne mens zijn deze functies grotendeels verloren gegaan, maar het mechanisme bleef behouden als onderdeel van de bredere vecht-of-vluchtrespons. Hoewel de haaroprichting zelf weinig praktisch nut meer heeft, blijft het deel uitmaken van een geïntegreerde biologische respons die essentieel is voor menselijk functioneren.
Bovendien speelt pilo-erectie nog steeds een rol bij emotionele ervaringen, zoals muziekbeleving en esthetische ontroering. Kippenvel vormt daarmee een fascinerend voorbeeld van hoe evolutionaire erfenissen zichtbaar blijven in het menselijk lichaam.

Bronnen:

Benedetti, F. en Amanzio, M. (2011) ‘The placebo response: how words and rituals change the patient’s brain’, Patient Education and Counseling, 84(3), pp. 413–419.
Montagna, W. en Parakkal, P.F. (1974) The Structure and Function of Skin. 3e druk. New York: Academic Press, pp. 172–191.
Cannon, W.B. (1932) The Wisdom of the Body. New York: W.W. Norton.
Randall, V.A. (2008) ‘Androgens and hair growth’, Dermatologic Therapy, 21(5), pp. 314–328.
Goldstein, D.S. (2010) ‘Adrenal responses to stress’, Cellular and Molecular Neurobiology, 30(8), pp. 1433–1440.
Vanderhaeghen, P. en Cheng, H.J. (2010) ‘Guidance molecules in axon pruning and cell death’, Cold Spring Harbor Perspectives in Biology, 2(6), a001859.
Edmunds, M. (1974) Defence in Animals: A Survey of Anti-Predator Defences. Harlow: Longman, pp. 117–135.
Coss, R.G. (1974) ‘The effects of experience on fear responses: Hair-raising and defensive behavior in mammals’, Behaviour, 48(3–4), pp. 251–266.
Darwin, C. (1872) The Expression of the Emotions in Man and Animals. London: John Murray.
Jablonski, N.G. (2006) Skin: A Natural History. Berkeley: University of California Press.
Darwin, C. (1872) The Expression of the Emotions in Man and Animals. Londen: John Murray, pp. 101–104.
Scholander, P.F. et al. (1950) ‘Heat regulation in some arctic and tropical mammals and birds’, Biological Bulletin, 99(2), pp. 225–258.
Cena, K. and Clark, J.A. (1978) ‘Effect of piloerection on insulation of animal coats’, Journal of Thermal Biology, 3(1), pp. 1–4.
Campbell, B. (2015) Human Evolution: An Introduction to Man's Adaptations. 4th ed. New York: Routledge.
Blood, A.J. and Zatorre, R.J. (2001) ‘Intensely pleasurable responses to music correlate with activity in brain regions implicated in reward and emotion’, Proceedings of the National Academy of Sciences, 98(20), pp. 11818–11823.
Huron, D. (2006) Sweet Anticipation: Music and the Psychology of Expectation. Cambridge, MA: MIT Press.
Salimpoor, V.N., Benovoy, M., Larcher, K., Dagher, A. en Zatorre, R.J. (2011) ‘Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music’, Nature Neuroscience, 14(2), pp. 257–262.
Benedek, M. en Kaernbach, C. (2011) ‘Physiological correlates and emotional specificity of human piloerection’, Biological Psychology, 86(3), pp. 320–329.
Benedek, M., Wilfling, B., Lukas-Wolfbauer, R., Katzur, B. en Kaernbach, C. (2010) ‘Objective and continuous measurement of piloerection’, Psychophysiology, 47(5), pp. 989–993.
Wassiliwizky, E. et al. (2017) ‘Tears and goosebumps: the relationship between chills and emotional lacrimation’, Frontiers in Psychology, 8, artikel 41.
Haas, U. en Kneifel, S. (2009) ‘Piloerection as a clinical sign in spinal cord injury level assessment’, Spinal Cord, 47(6), pp. 489–491.
Kosten, T.R. en George, T.P. (2002) ‘The neurobiology of opioid dependence: implications for treatment’, Science and Practice Perspectives, 1(1), pp. 13–20.
LeDoux, J.E. (2012) ‘Rethinking the Emotional Brain’, Neuron, 73(4), pp. 653–676.