Oorzaak van MS: nieuw onderzoek wijst opnieuw naar Epstein-Barr virus

nieuws

Nieuw onderzoek van de University of California San Francisco (UC San Francisco) levert nieuw bewijsmateriaal dat helpt verklaren hoe het Epstein-Barr-virus (EBV) mogelijk bijdraagt aan het ontstaan van multiple sclerose (MS).

Onderzoekers ontdekten dat mensen met MS een overmaat aan immuuncellen in hun centrale zenuwstelsel hebben die specifiek lijken te reageren op het Epstein-Barr-virus. Ook werden hoge antilichaamspiegels vastgesteld. Deze bevinding versterkt de hypothese dat het virus de immuunaanval die MS veroorzaakt kan triggeren en mogelijk een aangrijpingspunt biedt voor toekomstige behandelingen.

Het onderzoek, dat verscheen in het toonaangevende tijdschrift Nature Immunology, wijst op een specifieke groep immuuncellen: de CD8+-'killer'-T-cellen. Volgens de onderzoekers lijkt het Epstein-Barr-virus deze immuuncellen ertoe aan te zetten de hersenen aan te vallen, wat nieuwe inzichten biedt in het ontstaan van multiple sclerose.

Wat is multiple sclerose (MS)?

Multiple sclerose (MS) is een chronische, vaak invaliderende auto-immuunziekte van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg). Daarbij valt het immuunsysteem de beschermende myelineschede rond de zenuwvezels aan. Door die beschadiging verloopt de communicatie tussen de hersenen en de rest van het lichaam minder goed.

Daardoor kunnen uiteenlopende en onvoorspelbare symptomen ontstaan, zoals:

vermoeidheid;
pijn;
gezichtsstoornissen of verlies van gezichtsvermogen;
evenwichts- en coördinatieproblemen;
spierzwakte of gevoelsstoornissen.

De exacte oorzaak van MS is nog altijd niet bekend. Wetenschappers gaan ervan uit dat de ziekte ontstaat door een combinatie van genetische aanleg en omgevingsfactoren, waaronder een vitamine D-tekort en eerdere blootstelling aan bepaalde virussen, zoals het Epstein-Barr-virus.

MS wordt meestal vastgesteld tussen de leeftijd van 20 en 40 jaar en komt twee tot drie keer vaker voor bij vrouwen dan bij mannen.

In België leven naar schatting 12.000 tot 15.000 mensen met multiple sclerose. Jaarlijks krijgen ongeveer 450 Belgen de diagnose.

Wat is het Epstein-Barr-virus?

Het Epstein-Barr-virus (EBV), ook bekend als humaan herpesvirus type 4, is een van de meest voorkomende virussen ter wereld. Het verspreidt zich via speeksel en veroorzaakt vaak infectieuze mononucleose, beter bekend als klierkoorts of de ziekte van Pfeiffer. Omdat besmetting vaak via zoenen gebeurt, wordt de aandoening soms ook de 'kissing disease' genoemd.

Veel mensen merken weinig of niets van een besmetting. Wanneer wel klachten optreden, kunnen die bestaan uit:

ernstige vermoeidheid;
koorts;
keelpijn;
gezwollen lymfeklieren;
een vergrote lever of milt.

Na de infectie blijft het virus levenslang in het lichaam aanwezig, meestal in een slapende (latente) toestand. Bij een verzwakt immuunsysteem kan het opnieuw actief worden.

Het Epstein-Barr-virus was het eerste virus waarvan werd aangetoond dat het kanker kan veroorzaken. Daarnaast wordt het ook in verband gebracht met verschillende auto-immuunziekten, waaronder systemische lupus erythematodes, reumatoïde artritis, het syndroom van Sjögren, dermatomyositis en mogelijk long COVID.

Ook bestaat er onderzoek naar een verband tussen EBV en aandoeningen waarbij alfa-synucleïne een rol speelt, zoals de ziekte van Parkinson, dementie met Lewy-lichaampjes en multipele systeematrofie.

Wat ontdekten de onderzoekers?

Wetenschappers vermoeden al langer dat het Epstein-Barr-virus een rol speelt bij het ontstaan van MS. Het virus infecteert ongeveer 95 procent van de volwassenen en wordt aangetroffen bij vrijwel iedereen die later multiple sclerose ontwikkelt.

Een grote studie uit 2022 onder ruim 10 miljoen Amerikaanse militairen liet al zien dat een recente EBV-infectie het risico op MS ongeveer 32 keer verhoogt.

De nieuwe studie van UC San Francisco bouwt hierop voort door vooral te kijken naar CD8+-killer-T-cellen. Deze immuuncellen vernietigen normaal geïnfecteerde of beschadigde cellen. Tot nu toe richtte het meeste MS-onderzoek zich vooral op CD4+-T-cellen, omdat die eenvoudiger te bestuderen zijn.

Vergelijking van bloed en hersenvocht

De onderzoekers analyseerden bloed- en hersenvochtmonsters van dertien mensen met MS of vroege symptomen van de ziekte en van vijf mensen zonder MS.

Bij gezonde deelnemers kwamen de onderzochte CD8+-T-cellen ongeveer evenveel voor in bloed als in hersenvocht.

Bij mensen met MS bleek het beeld echter volledig anders. Daar waren deze killer-T-cellen tien tot honderd keer sterker vertegenwoordigd in het hersenvocht dan in het bloed. Volgens de onderzoekers wijst dit op een abnormale immuunactiviteit in het centrale zenuwstelsel.

Epstein-Barr-virus actief in het zenuwstelsel

Het Epstein-Barr-virus zelf werd aangetroffen in het hersenvocht van de meeste deelnemers, ongeacht of zij MS hadden.

Opvallend was dat één specifiek EBV-gen uitsluitend actief was bij mensen met multiple sclerose. Dat zou erop kunnen wijzen dat juist dit virusgen een rol speelt bij het uitlokken van de overmatige immuunreactie die kenmerkend is voor MS.

Volgens de onderzoekers draagt deze bevinding bij aan het groeiende bewijs dat EBV betrokken is bij het ontstaan van auto-immuunziekten.

Waarom krijgt niet iedereen met Epstein-Barr-virus MS?

Hoewel bijna iedereen ooit besmet raakt met het Epstein-Barr-virus, ontwikkelt slechts een kleine minderheid multiple sclerose of een andere auto-immuunziekte. Volgens wetenschappers komt dat doordat verschillende factoren moeten samenkomen.

Genetische aanleg: Mensen die een auto-immuunziekte ontwikkelen, hebben vaak genetische variaties waardoor hun immuunsysteem anders reageert op het virus.
Moleculaire nabootsing: Volgens de theorie van 'molecular mimicry' lijken bepaalde virale eiwitten sterk op lichaamseigen eiwitten. Daardoor kan het immuunsysteem per vergissing ook gezond weefsel aanvallen.
Leeftijd waarop de infectie plaatsvindt: Een infectie op jonge leeftijd verloopt meestal mild, terwijl een eerste besmetting tijdens de puberteit of volwassenheid vaker gepaard gaat met een krachtige immuunreactie.
Reactivatie van het virus: Na de eerste besmetting blijft EBV levenslang aanwezig. Bij stress, ziekte of een verzwakt immuunsysteem kan het virus opnieuw actief worden. Mogelijk is juist deze reactivatie een belangrijke trigger voor auto-immuniteit.
Andere omgevingsfactoren:

Ook andere factoren, zoals vitamine D, leefstijl, voeding en blootstelling aan andere ziekteverwekkers, lijken mee te bepalen of iemand uiteindelijk MS ontwikkelt.

Nieuwe hoop op behandelingen

Door de steeds sterkere aanwijzingen voor een verband tussen het Epstein-Barr-virus en multiple sclerose onderzoeken wetenschappers ook behandelingen die zich specifiek op EBV richten.

De hoop is dat het uitschakelen of onderdrukken van het virus niet alleen de behandeling van MS kan verbeteren, maar mogelijk ook een gunstig effect heeft bij andere aandoeningen waarbij Epstein-Barr een rol speelt.

Bronnen:
Fumie Hayashi et al. (2026). Antigen specificity of clonally enriched CD8+ T cells in multiple sclerosis. Nature Immunology. February.
https://www.ms-vlaanderen.be
https://www.mayoclinic.org
https://www.cdc.gov
https://www.stichtinglongcovid.nl
J Woulfe, H Hoogendoorn, M Tarnopolsky, D G Muñoz (2000). Monoclonal antibodies against Epstein-Barr virus cross-react with alpha-synuclein in human brain. Neurology. Nov 14;55(9):1398-401.
Samantha S Soldan, Paul M Lieberman (2023). Epstein-Barr virus and multiple sclerosis. Nat Rev Microbiol.; Jan;21(1):51-64.
Kjetil Bjornevik, Marianna Cortese, Brian C Healy, Jens Kuhle, Michael J Mina, Yumei Leng, Stephen J Elledge, David W Niebuhr, Ann I Scher, Kassandra L Munger, Alberto Ascherio (2022). Longitudinal analysis reveals high prevalence of Epstein-Barr virus associated with multiple sclerosis. Science. Jan 21;375(6578):296-301.
William H. Robinson, Shady Younis, Zelda Z. Love, Lawrence Steinman & Tobias V. Lanz (2024). Epstein–Barr virus as a potentiator of autoimmune diseases. Nature Reviews Rheumatology. Volume 20, pages729–740.