Koorts na vaccinatie: waarom krijgt de ene koorts na een spuitje en de andere niet?

dossier Twee collega’s laten zich samen vaccineren, met hetzelfde vaccin. De ene staat de volgende dag gewoon op. De andere ligt met 38,6 °C onder een dekentje, rillend, met spierpijn. Wie van de twee is nu beter beschermd? En vooral: hoe kan hetzelfde prikje zo verschillend uitpakken?

Het antwoord heeft weinig met toeval te maken en nog minder met een ‘slecht’ vaccin. Leeftijd, geslacht, eerdere infecties, erfelijke aanleg en zelfs hoe goed je de nacht voordien geslapen hebt, kunnen een rol spelen.

Waarom krijg je koorts na een vaccinatie?

Koorts komt niet uit het flesje, maar uit je eigen lichaam

Een vaccin doet zich voor als een indringer, zonder dat die echt gevaarlijk is. Op de plaats van de prik merken wachtcellen van het aangeboren immuunsysteem dat er iets vreemds binnenkomt. Ze slaan alarm door boodschapperstoffen vrij te maken: de zogenaamde cytokines.

Een deel daarvan reist via het bloed naar de hypothalamus, de thermostaat van het lichaam. Die zet de streefwaarde van de lichaamstemperatuur hoger. Je krijgt het koud, begint te rillen en je spieren produceren extra warmte. Dat rillen is dus niet noodzakelijk een teken dat er iets misloopt, maar een reactie van het lichaam op de hogere ingestelde temperatuur.

Koorts is ook geen vergissing van de natuur. Een iets hogere lichaamstemperatuur kan bepaalde afweerprocessen ondersteunen en ervoor zorgen dat afweercellen sneller bewegen, delen en communiceren. Dit geheel van een pijnlijke arm, vermoeidheid, hoofdpijn en koorts noemen artsen reactogeniciteit.

Deze klachten zijn het gevolg van de reactie van de eerste verdedigingslinie. De specifieke bescherming, met antistoffen en geheugencellen, wordt in de weken nadien opgebouwd, grotendeels in stilte.

Een luid alarm zegt dus niet automatisch iets over hoe goed je huis achteraf beschermd is.

Lees ook: Hoe kan je online je vaccinatiegegevens bekijken?

Niet elk vaccin veroorzaakt evenveel bijwerkingen

Het type vaccin bepaalt mee hoe sterk het alarm afgaat. Sommige vaccins bevatten een hulpstof, een adjuvans, die het immuunsysteem extra prikkelt. Dat is bijvoorbeeld het geval bij het vaccin tegen gordelroos. Zo’n hulpstof kan de immuunrespons versterken, maar ook vaker tijdelijke klachten veroorzaken.

De mRNA-vaccins tegen COVID-19 bleken eveneens behoorlijk ‘luid’. Bij levende, verzwakte vaccins, zoals het vaccin tegen mazelen, bof en rodehond, kan koorts pas na ongeveer een week verschijnen, wanneer het verzwakte virus zich tijdelijk vermenigvuldigt.

Ook de volgorde van de prikken telt. In de grote studie die leidde tot de goedkeuring van het Pfizer-BioNTech-vaccin kreeg ongeveer 4 procent van de jongere deelnemers koorts na de eerste dosis, tegenover ongeveer 16 procent na de tweede dosis. Bij de tweede prik herkent het lichaam de indringer al en kan het sneller en krachtiger reageren.

Lees ook: Moet je je bedekken als je koorts hebt?

Waarom krijgen jongeren vaker koorts dan ouderen?

In diezelfde studie kregen volwassenen van 56 jaar en ouder na de tweede dosis duidelijk minder vaak koorts dan jongere volwassenen.

Met het ouder worden verandert het immuunsysteem. De cellen van het aangeboren immuunsysteem reageren gemiddeld trager en minder krachtig. Ouderen hebben daardoor soms minder last van bijwerkingen, maar kunnen ook een minder sterke immuunrespons opbouwen.

Daarom bestaan er voor senioren soms aangepaste vaccins met een hogere dosis of een adjuvans. Bij jonge kinderen is het anders: hun immuunsysteem is volop in ontwikkeling en koorts na een vaccinatie komt geregeld voor.

Minder koorts betekent niet automatisch minder bescherming, net zoals meer koorts niet noodzakelijk wijst op een betere bescherming.

Lees ook: Vaccinatie mazelen voor volwassenen en kinderen: aangepast advies

Vrouwen en mannen: twee verschillende afweerreacties

Vrouwen melden na vaccinatie vaker bijwerkingen dan mannen. Dat is niet alleen een kwestie van ‘beter durven klagen’: vrouwen maken na een vaccin doorgaans ook meer antistoffen aan. Er zijn twee mogelijke verklaringen.

1. Verschillen in genen. Op het X-chromosoom liggen heel wat genen die betrokken zijn bij de afweer. Vrouwen hebben doorgaans twee X-chromosomen.
2. Verschillen in hormonen. Oestrogenen kunnen bepaalde afweerreacties stimuleren, terwijl testosteron sommige immuunreacties eerder afremt.

Een sterkere immuunactiviteit heeft ook een keerzijde: vrouwen lopen een groter risico op bepaalde auto-immuunziekten, waarbij het immuunsysteem zich tegen het eigen lichaam keert.

Lees ook: Waarom hebben vrouwen een beter immuunsysteem?

Meer koorts na vaccinatie als je de ziekte al hebt gehad

Toen in 2021 miljoenen Britten hun klachten na de COVID-19-vaccinatie registreerden via een app, viel iets op. Wie eerder met het coronavirus besmet was geweest, kreeg na de eerste prik duidelijk vaker algemene klachten, zoals koorts, rillingen en vermoeidheid.

Het lichaam kende de ziekteverwekker al. Daardoor kon de eerste vaccindosis werken als een hernieuwde kennismaking met het virus, met een stevige immuunreactie als gevolg.

Eerdere infecties kunnen dus mee bepalen hoe je op een vaccin reageert.

Lees ook: Vaccinatie gele koorts: wanneer nodig?

Zit de kans op koorts in je genen?

Ook erfelijke aanleg kan een rol spelen bij bijwerkingen na vaccinatie. Amerikaanse onderzoekers vroegen ruim 17.000 mensen van wie het DNA al in kaart was gebracht hoe ze de COVID-19-vaccinatie hadden doorstaan. Eén genvariant sprong eruit: HLA-A*03:01. HLA-moleculen zijn een soort etalage op onze cellen, waarin stukjes van indringers worden getoond aan het immuunsysteem.

Wie deze variant draagt (ongeveer één op de zeven mensen van Europese afkomst) had na het Pfizer-BioNTech-vaccin ongeveer twee keer zoveel kans op een stevige reactie, vooral met koorts en rillingen. Dat betekent niet dat deze variant bij iedereen koorts veroorzaakt. Ze is slechts één van de factoren die de reactie op een vaccin kunnen beïnvloeden.

Lees ook: 13 symptomen van een verzwakt immuunsysteem

Verwachtingen, slaap en stress: welke invloed hebben ze?

Het nocebo-effect

Hoe sterk verwachtingen meespelen, blijkt uit de placebogroepen van COVID-19-vaccinstudies. Deelnemers die alleen een zoutoplossing kregen, meldden na de eerste prik in ongeveer een derde van de gevallen algemene klachten, vooral hoofdpijn en vermoeidheid.

Wie bijwerkingen verwacht, kan bepaalde klachten sneller opmerken of ervaren. Dat verschijnsel heet het nocebo-effect. Echte, gemeten koorts laat zich echter veel minder door verwachtingen sturen dan bijvoorbeeld een vaag gevoel van vermoeidheid.

Kan slaaptekort de werking van een vaccin beïnvloeden?

Ook leefstijl kan een rol spelen. Mensen die in de dagen rond een hepatitis B-vaccinatie minder dan zes uur per nacht sliepen, bouwden minder antistoffen op en waren vaker onvoldoende beschermd.

Een goede nachtrust voor en na de prik is dus geen overbodige luxe. Voldoende slaap ondersteunt het immuunsysteem, al betekent een slechte nacht niet automatisch dat een vaccin minder goed werkt.

Geen koorts na vaccinatie: werkt het vaccin dan wel?

Dit is misschien wel de belangrijkste geruststelling: je hoeft geen bijwerkingen te voelen om beschermd te zijn.

In de Amerikaanse Framingham-studie werden bij 928 gevaccineerde volwassenen de klachten na vaccinatie vergeleken met de hoeveelheid antistoffen. Ongeveer 40 procent had helemaal geen klachten gevoeld. Toch had 98 procent van deze groep een duidelijke antistofrespons, tegenover 99 procent bij wie wel koorts of andere klachten had gehad. Wie ziek werd na de vaccinatie, maakte gemiddeld iets meer antistoffen aan. Dat verschil werd kleiner nadat rekening werd gehouden met leeftijd, geslacht en eerdere infecties.

Geen koorts na vaccinatie betekent dus niet dat het vaccin niet werkt. Je kunt een goede bescherming opbouwen zonder koorts, spierpijn of vermoeidheid. Omgekeerd bewijst koorts niet dat je beter beschermd bent.

Lees ook: Op vakantie: welke vaccinaties heb je nodig?

Paracetamol bij vaccinatie: vooraf of achteraf?

Is het slim om preventief een koortswerend middel te nemen? Liever niet, tenzij een arts je dat specifiek aanraadt.

In een Tsjechische studie bij baby's halveerde preventieve paracetamol het aantal kinderen met koorts, maar de antistofrespons op een aantal vaccins viel ook duidelijk lager uit.

Voor volwassenen is het bewijs beperkter. De algemene raad luidt daarom: neem niet standaard preventief paracetamol om mogelijke bijwerkingen te voorkomen. Je kunt het achteraf overwegen als koorts of pijn echt hinderlijk wordt, rekening houdend met de aanbevolen dosering en eventuele persoonlijke contra-indicaties.

Twijfel je over het gebruik van paracetamol na een vaccinatie, bijvoorbeeld voor een jong kind? Vraag dan advies aan je arts of apotheker.

Wanneer moet je een arts bellen bij koorts na vaccinatie?

Koorts na een vaccinatie is meestal tijdelijk en verdwijnt doorgaans binnen één à twee dagen. De temperatuur blijft vaak onder 39 °C, al kunnen de duur en ernst van de klachten verschillen.

Neem contact op met een arts als:

• de koorts langer dan twee à drie dagen aanhoudt;
• de koorts hoog oploopt of je je steeds zieker voelt;
• de koorts gepaard gaat met ademhalingsproblemen of opvallende sufheid;
• een jong kind een koortsstuip krijgt.

Bij baby's jonger dan drie maanden is overleg met een arts bij koorts altijd aangewezen.

Houd er rekening mee dat je toevallig rond het moment van de vaccinatie ook een andere infectie kunt oplopen. Niet elke klacht die na een prik ontstaat, is noodzakelijk door het vaccin veroorzaakt.

Lees ook: Koorts: symptomen en wanneer behandelen?

Bronnen:
Evans, S.S., Repasky, E.A. en Fisher, D.T. (2015). Fever and the thermal regulation of immunity: the immune system feels the heat. Nature Reviews Immunology, 15, 335–349.

Hervé, C., Laupèze, B., Del Giudice, G., Didierlaurent, A.M. en Tavares Da Silva, F. (2019). The how’s and what’s of vaccine reactogenicity. npj Vaccines, 4, 39.

Polack, F.P. et al. (2020). Safety and efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 vaccine. New England Journal of Medicine, 383, 2603–2615.

Klein, S.L. en Flanagan, K.L. (2016). Sex differences in immune responses. Nature Reviews Immunology, 16, 626–638.

Menni, C. et al. (2021). Vaccine side-effects and SARS-CoV-2 infection after vaccination in users of the COVID Symptom Study app in the UK: a prospective observational study. The Lancet Infectious Diseases, 21, 939–949.

Bolze, A. et al. (2022). HLA-A*03:01 is associated with increased risk of fever, chills, and stronger side effects from Pfizer-BioNTech COVID-19 vaccination. Human Genetics and Genomics Advances, 3, 100084.

Haas, J.W. et al. (2022). Frequency of adverse events in the placebo arms of COVID-19 vaccine trials: a systematic review and meta-analysis. JAMA Network Open, 5, e2143955.

Prather, A.A. et al. (2012). Sleep and antibody response to hepatitis B vaccination. Sleep, 35, 1063–1069.

Hermann, E.A. et al. (2022). Association of symptoms after COVID-19 vaccination with anti-SARS-CoV-2 antibody response in the Framingham Heart Study. JAMA Network Open, 5, e2237908.

Prymula, R. et al. (2009). Effect of prophylactic paracetamol administration at time of vaccination on febrile reactions and antibody responses in children: two open-label, randomised controlled trials. The Lancet, 374, 1339–1350.