Gerelateerde artikels
Kun je nierstenen krijgen door een eiwitrijk dieet?
In dit artikel
Kun je nierstenen krijgen door een eiwitrijk dieet?
- Nierstenen: een veelvoorkomend probleem
- Welke soorten nierstenen bestaan er?
- Veroorzaakt een eiwitrijk dieet nierstenen?
- Waarom kunnen veel dierlijke eiwitten het risico verhogen?
- Geldt dat voor alle eiwitbronnen?
- Wat zeggen de studies?
- Eiwitten zijn niet de enige boosdoener
- Hoeveel eiwitten heb je nodig?
- Zo verklein je het risico op nierstenen
dossier
Eiwitten zijn populairder dan ooit. Van proteïnerepen en shakes tot eiwitrijke yoghurt en brood: steeds meer mensen proberen hun eiwitinname op te drijven om af te vallen, spieren op te bouwen of gezond ouder te worden. Maar kan een eiwitrijk dieet ook nadelen hebben? Sommige studies suggereren dat een hoge inname van vooral dierlijke eiwitten het risico op nierstenen kan verhogen. Hoe sterk is dat verband en wat zegt de wetenschap?
Lees ook: Wei-eiwit: behoud je spiermassa en versterk je gezondheid
Nierstenen: een veelvoorkomend probleem
Nierstenen, ook wel nefrolithiasis genoemd, zijn harde kristallen die zich vormen in de nieren of urinewegen. Naar schatting krijgt 5 tot 15% van de bevolking er ooit mee te maken en dat aantal lijkt wereldwijd toe te nemen. Die stijging wordt deels toegeschreven aan veranderingen in onze leefstijl en voeding, waaronder een hogere consumptie van dierlijke eiwitten, zout en sterk bewerkte voedingsmiddelen.
Een niersteen ontstaat wanneer bepaalde stoffen in de urine – zoals calcium, oxalaat of urinezuur – zo sterk geconcentreerd raken dat ze kristallen vormen. Normaal voorkomen beschermende stoffen, zoals citraat en magnesium, dat deze kristallen uitgroeien tot stenen. Wanneer het evenwicht verstoord raakt, kunnen de kristallen samenklonteren en uiteindelijk een niersteen vormen.
De klachten kunnen variëren van helemaal geen symptomen tot plotselinge, hevige pijn in de zij of onderrug, bloed in de urine, misselijkheid en soms een urineweginfectie.
Lees ook: Tien vragen over nierstenen beantwoord
Welke soorten nierstenen bestaan er?
Niet alle nierstenen zijn hetzelfde. Ze worden ingedeeld volgens hun chemische samenstelling.
- Calciumoxalaatstenen zijn met 70 tot 80% veruit de meest voorkomende.
- Calciumfosfaatstenen komen minder vaak voor, maar hangen eveneens samen met veranderingen in de calciumhuishouding.
- Urinezuurstenen maken ongeveer 5 tot 10% van alle nierstenen uit en worden vaker gezien bij mensen die veel purinerijke voedingsmiddelen eten, zoals rood vlees en orgaanvlees.
- Struvietstenen ontstaan meestal als gevolg van een bacteriële urineweginfectie.
- Cystinestenen zijn zeldzaam en worden veroorzaakt door een erfelijke stofwisselingsaandoening.
Veroorzaakt een eiwitrijk dieet nierstenen?
Het korte antwoord is: nee, niet automatisch.
Eiwitten zijn een onmisbare voedingsstof. Ze leveren aminozuren die nodig zijn voor de opbouw en het herstel van spieren, de aanmaak van enzymen en hormonen en een goed werkend immuunsysteem. Zonder voldoende eiwitten kan het lichaam niet optimaal functioneren.
Toch blijkt uit onderzoek dat een langdurig hoge eiwitinname, vooral afkomstig van dierlijke bronnen zoals vlees, vis en sommige zuivelproducten, de samenstelling van de urine kan veranderen. Die veranderingen kunnen bij mensen die daar gevoelig voor zijn de vorming van nierstenen bevorderen.
Het gaat dus niet om eiwitten op zich, maar om de hoeveelheid, de bron van de eiwitten en de totale samenstelling van het voedingspatroon.
Lees ook: Zijn eiwitrepen gezonde snacks?
Waarom kunnen veel dierlijke eiwitten het risico verhogen?
© Getty Images
Wetenschappers kennen verschillende mechanismen die verklaren waarom een eiwitrijk voedingspatroon de kans op nierstenen kan vergroten.
1. De urine wordt zuurder
Dierlijke eiwitten bevatten relatief veel zwavelhoudende aminozuren, zoals methionine en cysteïne. Bij de afbraak ervan ontstaan zuren die door de nieren moeten worden uitgescheiden.
Daardoor kan de urine zuurder worden. In een zure urine lossen bepaalde stoffen, zoals urinezuur, minder goed op, waardoor gemakkelijker kristallen ontstaan. Bovendien kan een zure urine ervoor zorgen dat urinezuurkristallen als "kiem" fungeren waarop ook calciumoxalaatkristallen zich afzetten.
2. Meer calcium in de urine
Een van de belangrijkste risicofactoren voor calciumhoudende nierstenen is een verhoogde calciumuitscheiding via de urine, ook wel hypercalciurie genoemd.
Een eiwitrijk dieet kan daaraan bijdragen via verschillende mechanismen. Door de verhoogde zuurbelasting komt onder meer meer calcium vrij uit het botweefsel en wordt minder calcium door de nieren terug opgenomen. Daardoor stijgt de hoeveelheid calcium in de urine, waar het zich kan binden aan oxalaat of fosfaat en kristallen kan vormen.
3. Minder citraat, een natuurlijke beschermer
Citraat is een van de belangrijkste natuurlijke beschermers tegen nierstenen. Het bindt calcium in de urine, waardoor er minder vrij calcium beschikbaar is om kristallen te vormen. Daarnaast remt het ook de groei en samenklontering van bestaande kristallen.
Bij een hogere zuurbelasting neemt de hoeveelheid citraat in de urine af, omdat het lichaam het citraat gebruikt om de zuur-basebalans te helpen herstellen. Minder citraat betekent dus minder bescherming tegen steenvorming.
4. Meer urinezuur
Vooral rood vlees, orgaanvlees en bepaalde vissoorten bevatten veel purines. Tijdens de afbraak van purines ontstaat urinezuur.
Bij een hoge inname kan de hoeveelheid urinezuur in de urine stijgen. Dat verhoogt niet alleen het risico op urinezuurstenen, maar urinezuurkristallen kunnen ook de vorming van calciumoxalaatstenen bevorderen.
5. Mogelijk meer oxalaat
Sommige aminozuren, zoals glycine, tyrosine en tryptofaan, kunnen tijdens hun stofwisseling bijdragen aan de vorming van oxalaat, een belangrijke bouwsteen van de meest voorkomende nierstenen. Dat mechanisme lijkt eveneens een rol te spelen, al is het waarschijnlijk minder belangrijk dan de veranderingen in calcium, citraat en urinezuur.
Lees ook: Is Skyr gezonder dan yoghurt?
Geldt dat voor alle eiwitbronnen?
Nee. De meeste onderzoeken wijzen erop dat vooral dierlijke eiwitten een hogere zuurbelasting veroorzaken. Plantaardige eiwitbronnen, zoals peulvruchten, soja en noten, lijken dat veel minder te doen.
Dat komt onder meer doordat plantaardige voedingsmiddelen doorgaans rijk zijn aan kalium en organische anionen, die in het lichaam worden omgezet in bicarbonaat. Daardoor hebben ze een eerder alkaliserend effect. Bovendien leveren groenten en fruit stoffen die de citraatconcentratie in de urine kunnen verhogen, wat de vorming van nierstenen juist helpt afremmen.
Dat betekent niet dat een volledig plantaardig voedingspatroon automatisch beschermt. Sommige plantaardige voedingsmiddelen bevatten ook veel oxalaat. Het totale voedingspatroon blijft dus belangrijk.
Lees ook: Hoe herken je een nierbekkenontsteking en wat kan je doen?
Wat zeggen de studies?
Verschillende grote bevolkingsstudies tonen aan dat mensen die veel rood vlees en andere dierlijke eiwitten eten gemiddeld vaker nierstenen ontwikkelen dan mensen met een meer plantaardig voedingspatroon.
Interventiestudies laten bovendien zien dat een matiging van de dierlijke eiwitinname kan leiden tot een lagere uitscheiding van calcium en urinezuur via de urine. Tegelijk stijgt vaak de hoeveelheid citraat en wordt de urine minder zuur wanneer meer groenten en fruit worden gegeten.
Onderzoek suggereert ook dat een voedingspatroon met een matige eiwitinname, voldoende calcium uit de voeding en een beperkte zoutinname beter beschermt tegen terugkerende nierstenen dan een dieet dat zich uitsluitend richt op het beperken van calcium.
Eiwitten zijn niet de enige boosdoener
Hoewel eiwitten een rol kunnen spelen, ontstaan nierstenen meestal door een combinatie van factoren.
Een verhoogd risico wordt ook gezien bij:
- een te lage vochtinname;
- een hoge zoutconsumptie;
- overgewicht;
- een eerdere episode van nierstenen;
- bepaalde stofwisselingsstoornissen;
- erfelijke aanleg.
Vooral te weinig drinken blijft een van de belangrijkste beïnvloedbare risicofactoren. Wanneer de urine sterk geconcentreerd is, stijgt de kans dat kristallen ontstaan aanzienlijk.
Hoeveel eiwitten heb je nodig?
Voor gezonde volwassenen bedraagt de aanbevolen eiwitinname ongeveer 0,83 gram per kilogram lichaamsgewicht per dag.
Bij ouderen stijgt de behoefte, omdat het lichaam minder efficiënt spieren opbouwt. Afhankelijk van leeftijd en gezondheidstoestand wordt vaak een inname van ongeveer 1,1 tot 1,5 gram per kilogram lichaamsgewicht per dag aanbevolen om spierverlies (sarcopenie) tegen te gaan.
Sporters of mensen die herstellen van een ziekte kunnen eveneens een hogere eiwitbehoefte hebben. Dat betekent echter niet dat "meer altijd beter is".
Lees ook: Sarcopenie: verlies van spiermassa bij ouder worden of immobiliteit
Zo verklein je het risico op nierstenen
Wie het risico op nierstenen wil beperken, hoeft eiwitten niet te schrappen. Wel is het verstandig om enkele algemene voedingsadviezen te volgen.
- Drink voldoende, zodat de urine verdund blijft.
- Beperk grote hoeveelheden rood en bewerkt vlees.
- Varieer met plantaardige eiwitbronnen zoals peulvruchten, soja en noten.
- Eet dagelijks voldoende groenten en fruit.
- Beperk de zoutinname.
- Zorg voor een normale calciuminname via de voeding. Te weinig calcium eten kan paradoxaal genoeg het risico op calciumoxalaatstenen juist verhogen, doordat meer oxalaat uit de darm wordt opgenomen.
Conclusie
Dat betekent echter niet dat eiwitten moeten worden vermeden – dat kan eenvoudig weg niet omdat eiwitten essentieel zijn voor ons lichaam. Maar een evenwichtige eiwitinname, voldoende vocht, een normale calciuminname, veel groenten en fruit en een beperkte zoutconsumptie blijven de belangrijkste voedingsadviezen om het risico op nierstenen zo klein mogelijk te houden.
Bronnen:
Ferraro, P. M., Curhan, G. C., Gambaro, G., & Taylor, E. N. (2020). Risk of kidney stones: influence of dietary factors, dietary patterns, and vegetarian–vegan diets. Nutrients, 12(3), 779.
Martini, L. A., & Wood, R. J. (2000). Should dietary calcium and protein be restricted in patients with nephrolithiasis? Nutrition Reviews, 58(4), 111–117.
Nouvenne, A., Meschi, T., Borghi, L. (2014). Nutrition and kidney stone disease. Nutrients, 13(6), 1917.
Scott Gottlieb (2002). High protein diet brings risk of kidney stones. BMJ.; Aug 24;325(7361):408.
Kerstetter, J. E., O’Brien, K. O., & Insogna, K. L. (2011). Dietary protein, calcium metabolism, and skeletal homeostasis revisited. American Journal of Clinical Nutrition, 94(2), 676S–680S.
Lemann, J., Gray, R. W., & Pleuss, J. A. (1989). Influence of dietary animal protein on urinary calcium excretion and kidney stone risk factors. Journal of Clinical Investigation.
Reddy, S.T., Wang, C.Y., Sakhaee, K., Brinkley, L., Pak, C.Y. (2002). Effect of low-carbohydrate high-protein diets on acid-base balance, stone-forming propensity, and calcium metabolism. Am. J. Kidney Dis., 40, 265–274.
Fenton, T. R. et al. (2011). Hypercalciuria associated with high dietary protein intake is not due to acid load. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 96(12), 3733–3740.
Pedersen, A. N. et al. (2020). Dietary and lifestyle factors for primary prevention of nephrolithiasis: A systematic review and meta-analysis. BMC Nephrology, 21, 267.
Trinchieri, A. (2013). Diet and renal stone formation. Minerva Medica, 104(1), 41–54.
