Mondmicrobioom: welke invloed op je gezondheid?

dossier

Bij het woord “microbioom” denken de meeste mensen aan de darmen. Maar ook in je mond krioelt het van de bacteriën, virussen en schimmels. Lange tijd kregen deze micro-organismen vooral aandacht omdat ze kunnen leiden tot tandbederf en tandvleesproblemen. Vandaag wijzen steeds meer studies erop dat het mondmicrobioom ook een invloed heeft op je algemene gezondheid.

Wat is het mondmicrobioom?

© Getty Images

Het mondmicrobioom is de verzamelnaam voor alle micro-organismen die in je mond leven: bacteriën, gisten, virussen, archaea en andere microscopisch kleine organismen. Je mond is een van de meest diverse microbiomen van je lichaam. Wetenschappers hebben al meer dan 700 verschillende bacteriesoorten in de mond geïdentificeerd. Niemand draagt ze allemaal met zich mee, want de samenstelling van het mondmicrobioom is uniek voor elke persoon.

Die micro-organismen leven op verschillende plaatsen in je mond: op je tanden, tandvlees, tong, gehemelte, amandelen, slijmvliezen, in je keel en zelfs in je speeksel. De meeste vind je op de achterkant van je tong. Ze leven er bovendien niet zomaar door elkaar, maar vormen georganiseerde gemeenschappen, zogenaamde biofilms. Tandplak is het bekendste voorbeeld van zo’n biofilm.

Samen vormen al die micro-organismen een complex ecosysteem. De verschillende soorten werken voortdurend samen, concurreren met elkaar en houden elkaar zo in evenwicht.

Lees ook: Wat is tandplak en hoe verwijderen?

Waarom is het mondmicrobioom belangrijk?

Wanneer het mondmicrobioom gezond is en goed in balans blijft, noemen wetenschappers dat eubiose. Het betekent dat miljarden micro-organismen in harmonie samenleven met je lichaam. De “goede” bacteriën nemen daarbij een belangrijke beschermende rol op. Ze nemen de beschikbare ruimte in en gebruiken de aanwezige voedingsstoffen, waardoor schadelijke bacteriën zich moeilijker kunnen ontwikkelen. Het is een wisselwerking waar beide partijen beter van worden: de micro-organismen krijgen een stabiele leefomgeving en voldoende voeding, je lichaam haalt voordeel uit hun beschermende werking.

Een gezond mondmicrobioom heeft verschillende functies.

1. Het vormt de eerste verdedigingslinie tegen ziekteverwekkers: Je mond is de toegangspoort tot je spijsverteringsstelsel en je ademhalingsstelsel. De goede bacteriën van het mondmicrobioom houden schadelijke micro-organismen onder controle door zich in de mondholte te vestigen en de beschikbare voedingsstoffen te benutten. Zo verkleinen ze de kans op infecties.
2. Het houdt ontstekingen onder controle: In een gezond mondmicrobioom helpen de bacteriën je tandvlees en slijmvliezen gezond te houden. Ze houden ontstekingen onder controle en beschermen zo de weefsels in je mond.
3. Het versterkt je afweersysteem: De micro-organismen in je mond staan voortdurend in contact met de afweercellen in de slijmvliezen. Zo helpen ze je immuunsysteem om schadelijke ziekteverwekkers aan te vallen en nuttige bacteriën te sparen.
4. Het draagt bij aan een gezond hart en gezonde bloedvaten: Sommige mondbacteriën zetten nitraten uit voeding, bijvoorbeeld uit groene bladgroenten, om in nitrieten. Wanneer je die doorslikt, kunnen ze in de maag worden omgezet in stikstofmonoxide (NO). Die stof helpt je bloeddruk te reguleren, zorgt ervoor dat je bloedvaten goed blijven functioneren en kan ook je sportprestaties verbeteren. Uit sommige studies blijkt dat sterke antibacteriële mondspoelingen, zoals producten met chloorhexidine, deze nuttige bacteriën kunnen aantasten. Daardoor kan bij sommige mensen de bloeddruk licht stijgen.

Lees ook: 11 fabels en feiten over mondspoelmiddelen

Wat als het mondmicrobioom verstoord raakt?

Net als het darmmicrobioom kan ook het mondmicrobioom verstoord raken. Wetenschappers spreken dan van dysbiose. Het betekent dat de samenstelling van het microbioom verandert: sommige bacteriën nemen de bovenhand, terwijl andere net verdwijnen. Ook de diversiteit aan micro-organismen neemt af. Daardoor krijgen schadelijke bacteriën meer ruimte om zich te vermenigvuldigen. De gevolgen merk je meestal eerst in je mond.

Problemen in de mond

Een verstoord mondmicrobioom ligt aan de basis van verschillende veelvoorkomende mondproblemen:

• Cariës: Sommige bacteriën maken zuren aan die het tandglazuur aantasten en zo gaatjes veroorzaken.
• Tandvleesontsteking (gingivitis): andere bacteriën kunnen het tandvlees doen ontsteken. Zonder behandeling kan dat overgaan in parodontitis, een chronische ontsteking van de weefsels die je tanden ondersteunen. Inmiddels weten we dat die aandoening meestal niet door één specifieke bacterie wordt veroorzaakt, maar door een verstoord evenwicht van het volledige mondmicrobioom.

Lees ook: Parodontitis: ernstige tandvleesontsteking die leidt tot tandverlies

Invloed op je algemene gezondheid

Een verstoord mircobioom kan ook gevolgen hebben voor je algemene gezondheid. Zo kunnen bacteriën via ontstoken of beschadigd tandvlees in de bloedbaan terechtkomen en zich naar andere organen verspreiden. Daarnaast produceren sommige schadelijke bacteriën stoffen die het immuunsysteem activeren en een chronische, laaggradige ontsteking in het lichaam kunnen uitlokken. Dat kan verklaren waarom vooral parodontitis in verband wordt gebracht met verschillende aandoeningen, zoals:

• hart- en vaatziekten
• diabetes type 2
• chronische ontstekingsziekten
• sommige vormen van kanker van het spijsverteringsstelsel
• bepaalde neurodegeneratieve aandoeningen, zoals de ziekte van Alzheimer 
  
  

Dat betekent niet dat een verstoord mondmicrobioom deze aandoeningen rechtstreeks veroorzaakt. Daarvoor is nog niet voldoende wetenschappelijk bewijs. Het wordt wel steeds duidelijker dat een goede mondgezondheid wellicht een grotere invloed heeft op de algemene gezondheid dan lange tijd werd gedacht.

Lees ook: Alles over tandvleesontstekingen of gingivitis

De mond-darm-as: samenwerking tussen twee microbiomen

© Getty Images

Een van de belangrijkste ontdekkingen van de afgelopen jaren is dat het mondmicrobioom en het darmmicrobioom met elkaar in verbinding staan. Wetenschappers spreken daarom van de “mond-darm-as”.

Elke dag slikken we via ons speeksel miljoenen bacteriën uit onze mond door. Een deel daarvan bereikt de darmen, waar ze in contact komen met het darmmicrobioom. Is het mondmicrobioom verstoord, bijvoorbeeld door parodontitis? Dan kunnen bepaalde mondbacteriën zich soms ook in de darmen vestigen, vooral wanneer het darmmicrobioom al uit balans is. Dat kan leiden tot ontstekingen in de darmen en zelfs bepaalde spijsverterings- of stofwisselingsziekten.

Dat proces werkt trouwens in twee richtingen. Ook je voeding en de samenstelling van je darmmicrobioom hebben een impact op het microbioom in je mond.

Lees ook: 10 tips om je microbiota op natuurlijke wijze te versterken

Waardoor raakt het mondmicrobioom verstoord?

Heel wat factoren kunnen het evenwicht van het mondmicrobioom verstoren. Daardoor verandert de leefomgeving in je mond, zoals de zuurtegraad (pH), de hoeveelheid voedingsstoffen en het zuurstofgehalte. Het gevolg is dat sommige bacteriën de bovenhand krijgen en andere verdwijnen.

De belangrijkste oorzaken van een verstoord mondmicrobioom zijn:

• onvoldoende mondhygiëne
• suikerrijke of vezelarme voeding
• veelvuldig gebruik van sterke antibacteriële mondspoelingen (met chloorhexidine), die ook nuttige bacteriën kunnen aantasten
• roken
• een droge mond
• langdurige stress
• een behandeling met antibiotica
• bepaalde chronische aandoeningen
• een verzwakt immuunsysteem
• ouderdom

Vaak is het een combinatie van verschillende factoren die ervoor zorgt dat het mondmicrobioom uit balans raakt.

Lees ook: Verstoort tandpasta het mondmicrobioom?

Tips voor een gezond mondmicrobioom

Je levensstijl speelt een grote rol in hoe gezond je mondmicrobioom is. Met deze tips geef je de goede bacteriën een duwtje in de rug:

1. Zorg voor een goede mondhygiëne: Poets je tanden twee keer per dag en gebruik elke dag tandzijde. Zo voorkom je dat tandplak zich ophoopt en dat schadelijke bacteriën de overhand krijgen.
2. Vergeet je tong niet: Ook op je tong leven heel wat bacteriën. Regelmatig je tong schrapen zorgt voor een evenwichtig mondmicrobioom. Het helpt ook tegen een slechte adem.
3. Eet gezond en gevarieerd: Wat je eet, heeft een directe invloed op het mondmicrobioom. Veel suiker en ultrabewerkte voeding geven schadelijke bacteriën vrij spel, wat het risico verhoogt op gaatjes en tandvleesproblemen. Een voeding rijk aan vezels, groenten en fruit helpt om je mondmicrobioom in balans te houden. Ook gefermenteerde producten, zoals yoghurt en kefir, lijken een positief effect te hebben, al is daar nog meer onderzoek naar nodig.
4. Rook niet: Roken verandert de samenstelling van het mondmicrobioom en verhoogt het risico op tandvleesproblemen, zoals parodontitis.
5. Ga regelmatig naar de tandarts: Als je tijdig tandvleesproblemen aanpakt, help je het evenwicht van je mondmicrobioom te bewaren.
6. Mondprobiotica: Onderzoekers bekijken momenteel of speciale mondprobiotica het mondmicrobioom kunnen helpen herstellen. Ze lijken vooral veelbelovend bij een slechte adem en tandvleesproblemen, maar er is nog meer onderzoek nodig om hun doeltreffendheid te bevestigen.

Lees ook: Waarom tong poetsen of schrapen?

Wat je mond vertelt over je gezondheid

Lange tijd werd de mond gezien als een losstaand onderdeel van het lichaam. Vandaag weten we dat hij veel nauwer verbonden is met de rest van je lichaam dan vroeger werd gedacht. Wetenschappers spreken steeds vaker over een netwerk van microbiomen die met elkaar communiceren, van je mond en darmen tot zelfs je hersenen.

Door die wisselwerking beter te begrijpen, hopen onderzoekers nieuwe manieren te vinden om ziekten te voorkomen, vroeger op te sporen en gerichter te behandelen. Zo bekijken ze of het mondmicrobioom in de toekomst kan helpen bij de vroege opsporing van onder meer alvleesklierkanker, dikkedarmkanker, de ziekte van Alzheimer en parodontitis.

Eén ding staat nu al vast: een goede mondhygiëne is niet alleen belangrijk voor gezonde tanden en tandvlees, maar speelt waarschijnlijk ook een rol in je algemene gezondheid.

Lees ook: Een gezond gebit voor een gezond lichaam