Gerelateerde artikels
- dossierHoe ongezond is rood vlees echt?
- dossierIn welke voeding zit veel vezels?
- dossierHoe gezond is cacaopoeder?
IJzer in ons lichaam en in voeding
In dit artikel
IJzer in ons lichaam en in voeding
dossier
Ijzer is een cruciaal mineraal dat bijdraagt aan een gezond bloedbeeld en voorkomt dat je bloedarmoede ontwikkelt. Een ijzertekort kan leiden tot anemie, een aandoening die wereldwijd de meest voorkomende voedingstekortziekte is. In België heeft naar schatting 1 op de 7 mensen last van een vorm van bloedarmoede. Alle leeftijden kunnen getroffen worden, maar kinderen, zwangere vrouwen, vrouwen die menstrueren en mensen die nierdialyse ondergaan, lopen het hoogste risico.
Oorzaken van bloedarmoede
Bloedarmoede kan verschillende oorzaken hebben:
|
De rol van ijzer in het lichaam
Ijzer is een essentieel onderdeel van hemoglobine, het eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof van de longen naar alle weefsels transporteert. Zonder voldoende ijzer daalt het aantal rode bloedcellen, waardoor het lichaam minder zuurstof krijgt en vermoeidheid optreedt.
Daarnaast speelt ijzer een rol in:
- Myoglobine, dat zuurstof opslaat in spierweefsel
- Hersenontwikkeling en -groei bij kinderen
- De normale aanmaak en werking van verschillende cellen en hormonen
Heemijzer vs. non-heemijzer
IJzer uit voeding komt voor in twee vormen:
Heemijzer
- Alleen aanwezig in dierlijk vlees, gevogelte en vis
- Wordt beter opgenomen door het lichaam
- Vertegenwoordigt ongeveer 10-15% van het totale ijzer in onze voeding
Non-heemijzer
- Komt voor in plantaardige voedingsmiddelen zoals volkoren granen, noten, zaden, peulvruchten en bladgroenten
- Ook aanwezig in vlees (dieren eten plantaardig voedsel met non-heemijzer) en in verrijkte producten
- Vertegenwoordigt 85-90% van het ijzer in de voeding
Opslag en transport van ijzer
Het lichaam slaat ijzer op in de vorm van ferritine, vooral in de lever, milt, spierweefsel en het beenmerg. Het transport van ijzer door het lichaam gebeurt via transferrine, een eiwit in het bloed dat zich aan ijzer bindt. Bij vermoeden van bloedarmoede kan een arts de ijzerstatus controleren door ferritine- en transferrinespiegels te meten.
Lees ook: Wat is ferritine en welke bloedwaarden zijn normaal?
Hoeveel ijzer hebben we dagelijks nodig?
Het menselijk lichaam bevat ongeveer 3,5 tot 5 g ijzer, voornamelijk in hemoglobine. Omdat we dagelijks ijzer verliezen, is een voldoende opname via de voeding essentieel. De ijzerbehoefte verschilt per geslacht, leeftijd, voedingsstatus, activiteitenniveau, zwangerschap en borstvoeding. Deze behoefte wordt uitgedrukt in de ADH (aanbevolen dagelijkse hoeveelheid). Omdat te veel ijzer schadelijk kan zijn, wordt ook een UL-waarde vastgesteld, het zogenaamde tolerable upper intake level.
Aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) ijzer
- Volwassenen 18-74 jaar: mannen 9 mg/dag, vrouwen 15 mg/dag
- Zwangere vrouwen & vrouwen die borstvoeding geven: 15 mg/dag (soms hoger bij zwangerschap)
- Adolescenten 14-17 jaar: jongens 11 mg/dag, meisjes 15 mg/dag
- Ouderen >74 jaar: mannen en vrouwen 9 mg/dag, rekening houdend met het einde van de menstruatie; sommige vrouwen volgen de ADH voor jongere vrouwen totdat de menopauze is vastgesteld
Tolerable Upper Intake Level (UL)
De Belgische Hoge Gezondheidsraad verwijst naar internationale richtlijnen:
- EFSA (2004): kon geen veilige bovengrens vaststellen
- NIH (VS): 40 mg/dag voor kinderen tot 14 jaar, 45 mg/dag voor personen ouder dan 14 jaar
Het is belangrijk om zowel voldoende ijzer binnen te krijgen als overdosering te vermijden, vooral via supplementen.
Lees ook: IJzertekort: symptomen en hoe aanvullen?
IJzerrijke voeding
© Getty Images / ijzerrijke voeding
Bronnen van heemijzer:
- Oesters, venusschelpen, kokkels
- Runder- of kippenlever
- Orgaanvlees
- Sardientjes in blik
- Rundsvlees
- Gevogelte
- Tonijn in blik
Bronnen van non-heemijzer:
- Verrijkte ontbijtgranen
- Bonen
- Pure chocolade (minimaal 45%)
- Linzen
- Spinazie
- Aardappel met schil
- Noten, zaden
- Verrijkte rijst of brood
IJzertekort
IJzertekort komt het vaakst voor bij kinderen, vrouwen die menstrueren of zwanger zijn, en mensen met een ijzerarm dieet. Het ontwikkelt zich meestal in fasen:
- Milde fase: de opgeslagen ijzerreserves nemen af, vaak door onvoldoende inname of overmatig bloedverlies.
- Gevorderde fase: de ijzerreserves raken verder uitgeput en het aantal rode bloedcellen daalt.
- Ijzergebreksanemie (Iron Deficiency Anemia, IDA): de reserves zijn volledig uitgeput en er ontstaat een significant verlies aan rode bloedcellen.
Artsen screenen op anemie met een volledig bloedbeeld, inclusief hemoglobine, hematocriet en parameters van de rode bloedcellen (volume en grootte). Bij afwijkende waarden kan aanvullend onderzoek plaatsvinden, zoals ferritine- en transferrinespiegels, om te bevestigen of het om IDA gaat. Andere vormen van anemie, die niet door ijzertekort worden veroorzaakt, worden zo uitgesloten.
|
IJzergebreksanemieSymptomen van ijzergebreksanemie (IDA)
Behandeling: IDA wordt meestal behandeld met orale ijzersupplementen (150-200 mg elementair ijzer per dag, op voorschrift van de arts). Risicopatiënten kunnen 60-100 mg per dag krijgen. Bloedwaarden moeten periodiek worden gecontroleerd en de dosering aangepast om bijwerkingen zoals constipatie te voorkomen. Risicogroepen voor ijzergebreksanemie
|
IJzertoxiciteit: zeldzaam maar gevaarlijk
Toxiciteit door ijzer komt zelden voor, omdat het lichaam de ijzeropname reguleert en minder ijzer opneemt wanneer de reserves voldoende zijn. Een overmaat ontstaat meestal door hoge doses supplementen zonder medische noodzaak, of door een erfelijke aandoening die leidt tot ijzerophoping.
Symptomen van ijzertoxiciteit
Vroege klachten zijn vaak maag- en darmklachten, zoals:
- constipatie
- misselijkheid
- braken
- buikpijn
Bij een ernstige overbelasting kan ijzer zich ophopen in organen zoals het hart en de endocriene klieren, wat leidt tot progressieve en irreversibele schade. Klinische tekenen zijn onder andere:
- verhoogde leverenzymen en leveraandoeningen
- huidpigmentatie
- hartvergroting, mogelijk met hartfalen of geleidingsstoornissen
- impotentie bij mannen
|
Erfelijke hemochromatoseSommige mensen hebben de erfelijke aandoening hemochromatose, waarbij ijzer zich in het lichaam ophoopt. Behandelingen zoals aderlating helpen overtollig ijzer uit het bloed te verwijderen. Daarnaast wordt een ijzerarm dieet aanbevolen, en het vermijden van ijzer- en vitamine C-supplementen. Onbehandeld kan hemochromatose leiden tot ernstige gezondheidsproblemen, zoals levercirrose, leverkanker en hart- en vaatziekten, door ophoping van ijzer in vitale organen. |
Bronnen:
Stein J, Hartmann F, Dignass AU. Diagnosis and management of iron deficiency anemia in patients with IBD. Nat Rev Gastroenterol Hepatol 2010 Nov;7(11):599-610
EFSA – European Food Authority. Opinion of the Scientific Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies on a request from the Commission related to the Tolerable Upper Intake Level of Iron. The EFSA Journal 2004; 125:1-34.
Murray-Kolbe LE, Beard J. Iron. In: Coates PM, Betz JM, Blackman MR, et al., eds. Encyclopedia of Dietary Supplements. 2nd ed. London and New York: Informa Healthcare; 2010:432-8.
Hurrell R, Egli I (2010). Iron bioavailability and dietary reference values. Am J Clin Nutr ;91:1461S-7S.
National Institutes of Health Office of Dietary Supplements: Iron Fact Sheet for Health Professionals https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iron-HealthProfessional/
Powers JM, Buchanan GR. Disorders of Iron Metabolism: New Diagnostic and Treatment Approaches to Iron Deficiency. (2019). Hematology/Oncology Clinics. Jun 1;33(3):393-408.
Le CH. (2016). The prevalence of anemia and moderate-severe anemia in the US population (NHANES 2003-2012). PLoS One. Nov 15;11(11):e0166635.
