Gerelateerde artikels
Stress en hormonale ontregeling als oorzaak van alzheimer
In dit artikel
Stress en hormonale ontregeling als oorzaak van alzheimer
dossier
De ziekte van Alzheimer begint meestal niet met geheugenverlies, maar jaren eerder met stille veranderingen in de stresshuishouding van het lichaam. Lang voordat neuronen afsterven, kan de hormonale balans in de hersenen onder druk komen te staan door chronische stress.
Hormonen die ons normaal alert en gefocust houden, kunnen bij langdurige overbelasting juist herstelprocessen verstoren en de energietoevoer naar hersencellen aantasten. Daardoor vermindert de veerkracht van het brein, wat mogelijk bijdraagt aan latere cognitieve achteruitgang.
Cortisol en DHEA-S: twee hormonen in balans
Het stresshormoon cortisol speelt hierin een centrale rol. Wanneer cortisol langdurig verhoogd blijft, kan het geheugenprocessen verstoren, ontstekingen bevorderen en de energiereserves van het lichaam uitputten.
Daartegenover staat DHEA-S, een hormoon dat gedeeltelijk als natuurlijke tegenhanger van cortisol fungeert. Het helpt neuronen beschermen en ondersteunt de stabiliteit van hersenfuncties.
Wanneer de verhouding tussen beide hormonen uit balans raakt en cortisol overheerst, vermindert de weerstand van de hersenen tegen verouderingsprocessen en degeneratie.
Nieuw onderzoek suggereert dat deze hormonale verstoring mogelijk al optreedt voordat duidelijke symptomen van Alzheimer zichtbaar worden, wat nieuwe inzichten biedt in preventie.
|
Wat is DHEA-S?DHEA-S (dehydroepiandrosteronsulfaat) is een steroïdhormoon dat vooral in de bijnieren wordt aangemaakt en dient als bouwsteen voor testosteron en oestrogeen, waardoor het de seksuele ontwikkeling en voortplanting bij beide geslachten beïnvloedt. De concentratie piekt rond het 20e levensjaar en daalt daarna geleidelijk: rond 65 jaar blijft nog ongeveer 10 à 20% van de piekwaarde over en op 80-jarige leeftijd slechts een fractie daarvan. DHEA is de snelwerkende vorm, terwijl DHEA-S de stabiele, langdurige vorm is die in het bloed circuleert. Omdat DHEA-S slechts langzaam verandert, geldt het als een goede maat voor langdurige stress en de veerkracht van de hersenen. Het werkt bovendien als neurosteroïde, beschermt neuronen tegen ontsteking en oxidatieve schade en dempt de schadelijke effecten van cortisol. |
Link stresshormonen en alzheimer
In een klinische studie, gepubliceerd in het vakblad Cureus, onderzochten wetenschappers in Servië 85 volwassenen: 45 personen met Alzheimer en 40 gezonde leeftijdsgenoten. Ze wilden nagaan of verschillen in cortisol, DHEA-S en hun onderlinge verhouding verband houden met hersengezondheid en langdurige stressbelasting.
Wat stelden de onderzoekers vast?
1. Hogere cortisolwaarden bij alzheimerpatiënten
Bij mensen met alzheimer waren de cortisolniveaus gemiddeld bijna 399 nanomol per liter (nmol/l) — ongeveer 20% hoger dan bij gezonde volwassenen — en toch bleven hun DHEA-S-concentraties ongeveer gelijk. Deze onbalans zorgt ervoor dat de stressreactie chronisch geactiveerd blijft zonder de natuurlijke bescherming van de hersenen. Wanneer cortisol domineert, ervaren neuronen meer ontstekingen en minder regeneratie. In de studie merkte men ook op dat deze scheve balans het sterkst was bij deelnemers tussen de 65 en 75 jaar, wat suggereert dat stresshormonen op latere leeftijd hun meest schadelijke effecten beginnen uit te oefenen.
2. Vooral de verhouding tussen beide hormonen is belangrijk
Hoewel elk hormoon op zich een deel van het verhaal vertelt, benadrukten de onderzoekers dat hun verhouding (cortisol/DHEA-S) een duidelijker beeld geeft van chronische stress en verminderde hersenfunctie. Bij alzheimerpatiënten liep die verhouding sterk op, wat erop wijst dat het afweersysteem van het lichaam faalde om de toxische effecten van hoge cortisolwaarden tegen de gaan. Deze bevinding helpt verklaren waarom sommige mensen met normale cortisolwaarden toch cognitieve achteruitgang ervaren: het is de disbalans, niet alleen het niveau, die telt.
3. Verschillen tussen mannen en vrouwen verdwijnen bij alzheimer
Bij gezonde volwassenen hadden mannen significant hogere DHEA-S-waarden dan vrouwen, wat betekent dat hun hersenen beter beschermd zouden kunnen zijn tegen chronische stress. Maar dat sekseverschil verdween bij mensen met alzheimer.
De ziekte leek de normale hormoonpatronen te overrulen en de DHEA-S-spiegels bij beide geslachten te verlagen. Dit betekent dat zodra neurodegeneratie begint, het vermogen van je hersenen om de hormonale balans te handhaven – een van de zelfverdedigingsmiddelen – afneemt.
4. Leeftijd beïnvloedt hormonale veranderingen
Toen onderzoekers de deelnemers op leeftijd verdeelden, merkten ze dat jongere alzheimerpatiënten (60 tot 65) hogere DHEA-S-waarden hadden. Deze daalden scherp in de groep van 65 tot 75 jaar, maar stegen weer na de leeftijd van 75 jaar. Deze onverwachte curve wijst op een mogelijke periode van hormonale instorting, waarbij stress op middelbare leeftijd de compensatiesystemen van het lichaam overbelast. Als je in deze leeftijdscategorie zit en te maken hebt met chronische stress, dan is dat het moment waarop interventie – stressvermindering, voldoende rust en metabolische ondersteuning – je hersenen het meest kan beschermen.
5. Cortisol verhoogt ontsteking en remt herstel
Verhoogde cortisolspiegels verhogen ontstekingen en oxidatieve stress – chemische reacties die neuronen aantasten en de communicatie tussen hersencellen verstoren. Het remt ook de groei van nieuwe neuronen in de hippocampus, het geheugencentrum van de hersenen, waardoor het moeilijker wordt om nieuwe informatie op te slaan. DHEA-S daarentegen ondersteunt neuronale overleving, verbetert de energiestofwisseling en beschermt hersenweefsel tegen de schadelijke effecten van een teveel aan cortisol. Wanneer cortisol deze hormonale strijd wint, verliezen hersennetwerken hun flexibiliteit en beginnen ze te verslechteren.
6. Stress beïnvloedt geheugenmechanismen
Chronische cortisolverhogingen verstoren de glucoseopname in hersencellen, waardoor ze de brandstof missen die nodig is om herinneringen te vormen. Het verhoogt ook de ophoping van amyloïde-bèta en tau – dezelfde eiwitten die de ziekte van Alzheimer bepalen. DHEA-S helpt deze effecten tegen te gaan door de insulinegevoeligheid te verhogen en overactieve immuunreacties in je hersenen te kalmeren. Simpel gezegd: het ene hormoon verbrandt je mentale circuits, het andere herstelt ze.
7. Mogelijke vroege biologische marker
In plaats van te wachten op geheugenverlies of veranderingen in beeldvorming, kan het bepalen van de cortisol/DHEA-S-verhouding vroege stressschade signaleren, jaren voordat cognitieve symptomen optreden. Blijft cortisol hoog terwijl DHEA-S daalt of stagneert, dan is dat een waarschuwingssignaal. Door het metabolisme te ondersteunen, voldoende slaap prioriteit te geven en de hormonale balans te verbeteren, kan men de hersenomgeving stabiel houden, lang voordat alzheimer zich ontwikkelt.
Samengevat toont dit onderzoek aan dat niet alleen verhoogd cortisol neuronale achteruitgang veroorzaakt, maar vooral de disbalans tussen cortisol en beschermende steroïden zoals DHEA, testosteron en progesteron. Wanneer cortisol domineert, blijft het lichaam in een chronische ‘vecht-of-vlucht’-toestand die weefselafbraak en cognitief verlies versnelt.
Ook andere onderzoekers stellen dat de cortisol/DHEA-S-verhouding de gezondheid op lange termijn beter voorspelt dan afzonderlijke hormonen. Een verhoogde verhouding wordt in verband gebracht met metabool syndroom (obesitas, afwijkende cholesterolwaarden, hoge bloeddruk), neurodegeneratieve aandoeningen zoals alzheimer en parkinson, verhoogde mortaliteit, kanker en versnelde veroudering.
Daarom benadrukken onderzoekers het belang van het gelijktijdig meten van cortisol en DHEA-S bij studies over stress en veroudering. Deze verhouding kan via bloed worden bepaald, maar metingen in haar of nagels zouden volgens sommige onderzoekers een beter beeld geven van langdurige hormoonpatronen.
Het blijft dus belangrijk chronische stress te vermijden, omdat die leidt tot blijvend verhoogde cortisolspiegels, en tegelijk DHEA-S zo goed mogelijk te ondersteunen. Dat kan via een gezonde leefstijl: voldoende slaap, eiwit- en vezelrijke voeding, regelmatige beweging en gezonde vetten, terwijl men suiker, alcohol en overmatige cafeïne beter beperkt. Regelmatig wandelen blijkt bovendien de cortisol/DHEA-S-verhouding gunstig te beïnvloeden. Bij vrouwen blijkt deze verhouding na de menopauze bovendien een belangrijke indicator voor de algemene gezondheid, wanneer oestrogeen en DHEA-S dalen en cortisol stijgt.
Waarom stijgt cortisol bij het ouder worden?
© Getty Images
Het heeft dikwijls te maken met energieverlies. Wanneer je cellen niet genoeg ATP (= de brandstof die we aanmaken in de mitochondriën) aanmaken – of dit nu komt door een slechte schildklierwerking, voedingstekorten of veroudering – wordt cortisol afgescheiden om dit te compenseren. Het hormoon breekt weefsel af om brandstof vrij te maken, maar dat proces verergert de energie-uitputting na verloop van tijd. Deze zichzelf versterkende vicieuze cirkel verklaart waarom chronische stress eindeloos aanvoelt: het is een metabolische, geen psychologische valkuil. Mensen die de verhouding cortisol-DHEA-S in balans houden, ervaren een betere slaap, een stabiele stemming en een langzamere biologische veroudering.
Hoe de hormonale balans ondersteunen?
- Voldoende energie via voeding: Door koolhydraten te schrappen, blijft je lichaam in een constante stresscyclus hangen, omdat cortisol piekt wanneer de bloedsuikerspiegel te laag wordt. Doorbreek dit patroon door voldoende gezonde koolhydraten te eten – ongeveer 250 gram per dag – om de mitochondriën constant van energie te voorzien. Begin met milde voeding zoals fruit en witte rijst. Wanneer de spijsvertering stabiel aanvoelt (geen opgeblazen gevoel of andere onregelmatigheden), voeg dan gekookte wortelgroenten toe, gevolgd door meer groenten, peulvruchten en goed verdraagbare volkoren granen. Zodra het lichaam ervaart dat het regelmatig wordt gevoed, daalt cortisol op natuurlijke wijze en stabiliseren energie en focus.
- Kies herstellende beweging: Overdreven duurtraining of intervaltraining met hoge intensiteit houdt het lichaam lang na de training in de vecht-of-vluchtmodus. De cortisolspiegel blijft hoog, het herstel vertraagt en de slaap lijdt eronder. Vervang daarom lange, zware sessies door fysieke activiteiten die energie opbouwen in plaats van uitputten – krachttraining, wandelen in de buitenlucht, dansen of rustig zwemmen. Als men zich na een inspanning kalm voelt en snel tot rust komt hebben de hormonen geholpen in plaats van geschaad.
- Stressregulatie via ademhaling: Je ademhaling is de snelste manier om cortisol te kalmeren en je parasympathische systeem, oftewel je 'rust- en verteringssysteem', te activeren. Probeer ritmische ademhalingspatronen zoals 4-7-8 of 4-8 ademhaling: vier seconden inademen, even vasthouden en zeven tot acht seconden langzaam uitademen. De verlengde uitademing stimuleert de nervus vagus, verlaagt de hartslag en cortisol, en geeft tegelijkertijd een veilig signaal aan elk orgaan. Oefen dit voor het slapengaan, na de maaltijd of wanneer de spanning toeneemt. Na verloop van tijd leert je lichaam dat het niet langer in de noodmodus hoeft te leven.
- Zorg voor een stabiel slaapritme: Cortisol volgt de blootstelling aan licht, niet je wekker. Ga binnen een uur na het ontwaken naar buiten om je circadiaans ritme te stabiliseren, en dim 's nachts schermen en plafondverlichting zodat melatonine (= het slaaphormoon) op natuurlijke wijze kan stijgen. Houd je bed- en wektijden consistent – zelfs in het weekend – om de hormoonbalans te behouden. Diepe, regelmatige slaap reguleert stresshormonen, versterkt het geheugen en herstelt hersenweefsel.
Conclusie: wat leren we uit dit onderzoek?
- Mensen met Alzheimer vertonen gemiddeld hogere cortisolwaarden en een minder gunstige hormonale balans.
- DHEA-S lijkt een beschermende rol te spelen voor hersencellen.
- De verhouding tussen cortisol en DHEA-S kan mogelijk een vroege indicator zijn van chronische stressbelasting.
- Vooral tussen 65 en 75 jaar lijkt het brein gevoeliger voor hormonale ontregeling.
- Chronische stress vermijden blijft een belangrijke preventieve strategie.
- Een gezonde leefstijl, goede slaap, beweging en sociale verbondenheid blijven cruciaal voor hersengezondheid.
Belangrijk: de Servische studie was een kleine pilotstudie. Grotere onderzoeken zijn nodig om deze bevindingen te bevestigen.
Bronnen:
Nemanja Nenezic, Jelena Dragicevic Jeremic, Nemanja Rancic, Bratislav Dejanovic, Dejan Kostic, Dragana Nenezic, Teodora Safiye, Christos Alexopoulos, Smiljana Kostic (2025). The Link Between Serum Levels of Dehydroepiandrosterone and Alzheimer's Disease: A Pilot Study in the Serbian Population. Cureus. Oct 13;17(10):e94489.
Rafaela S C Takeshita, Amber T Nguyen, Anthony P Auger, Wilson C J Chung (2025). Cortisol, DHEAS, and the cortisol/DHEAS ratio as predictors of epigenetic age acceleration. Biogerontology. Aug 16;26(5):164.
Nikolina Erceg, Miodrag Micic, Eli Forouzan, Nebojsa Nick Knezevic (2025). The Role of Cortisol and Dehydroepiandrosterone in Obesity, Pain, and Aging. Diseases. Feb 1;13(2):42.
Andrea Di Blasio, Pascal Izzicupo, Angela Di Baldassarre, Sabina Gallina, Ines Bucci, Cesidio Giuliani, Serena Di Santo, Angelo Di Iorio, Patrizio Ripari, Giorgio Napolitano (2018). Walking training and cortisol to DHEA-S ratio in postmenopause: An intervention study. Women Health. Apr;58(4):387-402.
Dr.ir. Eric De Maerteleire (2024). Veroudering afremmen via voeding. Manteau – 336 pagina’s.
