Jeuk zonder uitslag of bultjes: oorzaken

dossier

Jeuk, of pruritus in medisch jargon, is een onaangename sensatie die een onweerstaanbare drang veroorzaakt om te krabben. In sommige gevallen treedt dit op zonder enige zichtbare verandering van de huid: er is jeuk zonder uitslag, er zijn geen bultjes, geen roodheid en geen vlekken. Men spreekt dan van pruritus “sine materia”. Dergelijke jeuk zonder huiduitslag wordt vaak veroorzaakt door een droge huid. Maar het kan ook een symptoom zijn van een onderliggend probleem ter hoogte van de lever, de nieren of de schildklier, of een bijwerking van een geneesmiddel.

Hier zijn de meest voorkomende oorzaken van jeuk zonder huiduitslag.

1. Droge huid

De meest voorkomende oorzaak van jeuk zonder huiduitslag is een droge huid. Een droog klimaat (vooral in de winter), veroudering, frequent douchen, te warm water of agressieve zeep kunnen de natuurlijke hydratatie van de huid verstoren. Wanneer de huid onvoldoende vocht bevat, verzwakt haar beschermende barrière, waardoor ze gevoeliger en trekkerig wordt. Deze kwetsbaarheid stimuleert de huidzenuwen, wat een onweerstaanbare drang om te krabben veroorzaakt.

Soort jeuk

Jeuk kan gelokaliseerd of gegeneraliseerd zijn en treft vaak de ledematen (scheenbenen, armen), de rug, de buik, de handen en het gezicht.

Bijbehorende symptomen

Een droge huid veroorzaakt een trekkerig gevoel. In sommige gevallen kan de huid ruw worden, barsten vertonen of schilferen.

2. Leverziekten (cholestase)

Jeuk is vaak het eerste symptoom van een leverprobleem, met name aandoeningen die de galstroom verstoren. Men spreekt dan van cholestatische pruritus. Wanneer de gal niet normaal kan afvloeien en in de lever blijft stagneren (cholestase), hopen irriterende stoffen zich op in het lichaam op en stimuleren ze de zenuwuiteinden in de huid. Een hepatitis, primaire biliaire cholangitis of een obstructie van de galwegen door galstenen kan hiervan de oorzaak zijn.

Soort jeuk

De jeuk is vaak gegeneraliseerd, maar meestal intenser aan de handpalmen en voetzolen. Ze verergert vaak ’s nachts.

Bijbehorende symptomen

De jeuk kan gepaard gaan met icterus (gele verkleuring van huid en/of ogen), donkere urine, lichte ontlasting, vermoeidheid, misselijkheid en zelfs buikpijn.

3. Vergevorderde chronische nierinsufficiëntie

© Getty Images - Uremische pruritus ontstaat wanneer de nieren beschadigd zijn en niet meer goed functioneren.

Chronische nierziekten, vooral in een gevorderd stadium, kunnen jeuk veroorzaken zonder huiduitslag. Men spreekt dan van uremische pruritus. Wanneer de nieren het bloed niet meer goed filteren, hopen toxines en afvalstoffen zich op in het lichaam en irriteren ze de huid via complexe en uiteenlopende mechanismen (ontsteking, zenuwbeschadiging, droge huid). Patiënten die dialyse ondergaan worden vaak getroffen.

Soort jeuk

De jeuk is intens. Ze kan gegeneraliseerd zijn of gelokaliseerd op de rug, het gezicht, de armen en de borstkas. De jeuk verergert meestal ’s nachts en wordt vaak uitgelokt of verergerd door warmte.

Bijbehorende symptomen

Chronisch krabben kan letsels veroorzaken. De huid is vaak zeer droog. Chronische nierinsufficiëntie is in de vroege stadia vaak asymptomatisch; daarna treden geleidelijk vermoeidheid, frequent urineren (vooral ’s nachts), misselijkheid en krampen op.

4. Schildklierproblemen

Een hyperthyreoïdie (overactiviteit van de schildklier) of een hypothyreoïdie (onderactiviteit) kan diffuse jeuk veroorzaken, zelfs zonder zichtbare huidletsels. Bij hypothyreoïdie gaat de jeuk meestal gepaard met een droge, gespannen huid die gevoeliger is voor irritatie. Bij hyperthyreoïdie houdt de jeuk verband met een verhoogde doorbloeding van de huid, een hogere huidtemperatuur en een verhoogde reactiviteit van mestcellen.

Soort jeuk

De jeuk kan zich over het hele lichaam voordoen, maar komt vaker voor op de benen, ellebogen en rug.

Bijbehorende symptomen

• Hyperthyreoïdie: tintelingen of een prikkelend gevoel, alsof er insecten over de huid kruipen. Ook overmatig zweten, warmte-intolerantie, hartkloppingen en nervositeit.
• Hypothyreoïdie: diffuse droge huid, soms met schilfering. Verminderde transpiratie, droge huid, gevoeligheid voor kou, vermoeidheid, gewichtstoename en algemene vertraging van lichaamsfuncties.

5. Diabetes

Ongecontroleerde diabetes kan leiden tot een geïrriteerde, droge huid of tot zenuwbeschadiging (neuropathie), wat jeuk kan veroorzaken. Het kan ook de bloedcirculatie verminderen, vooral in de benen en voeten, wat kan leiden tot gelokaliseerde jeuk.

Soort jeuk

De jeuk komt vaak voor op de benen, voeten, liesstreek of onder de borsten. Personen met perifere neuropathie hebben een grotere kans om jeuk te ervaren in de onderbenen.

Bijbehorende symptomen

• verlies van gevoeligheid, meestal in de voeten of handen
• tintelend gevoel in de ledematen
  
  

6. Bijwerking van medicijnen

© Getty Images

Veel geneesmiddelen kunnen gegeneraliseerde jeuk zonder huiduitslag veroorzaken, via allergische of farmacologische mechanismen, zoals de directe vrijstelling van histamine of het veroorzaken van een droge huid. Hoewel elk geneesmiddel in principe jeuk kan uitlokken, zijn sommige vaker betrokken.

Soorten geneesmiddelen

• Opioïden (morfine, codeïne, fentanyl, oxycodon): de jeuk is vaak intens en kan snel na inname optreden, soms gelokaliseerd op de borst, rug of ledematen.
• Statines (cholesterolmedicatie): lichte tot matige jeuk is een zeldzame bijwerking. Soms kunnen ook roodheden (rash) optreden.
• Antihypertensiva (bloeddrukmedicatie, waaronder ACE-remmers, bètablokkers, amiodaron en calciumkanaalblokkers): de jeuk is diffuus en soms gepaard met tintelingen.
• Antibiotica (bètalactamen, tetracyclines, macroliden): kunnen een overgevoeligheidsreactie veroorzaken met gegeneraliseerde jeuk, soms met urticaria of lichte roodheid.
• Diabetesmedicatie: sommige antidiabetica kunnen diffuse jeuk veroorzaken.
• Antimalariamiddelen: vooral chloroquine kan intense en aanhoudende jeuk veroorzaken, vooral bij mensen met een donkere huid.
  
  

7. Neurologische oorzaak

Bepaalde aandoeningen van het zenuwstelsel kunnen jeuk veroorzaken zonder enige huidletsels. In deze gevallen is de jeuk het gevolg van een abnormale prikkeling van de gevoelszenuwen, eerder dan van een huidprobleem.

• een beknelde, geklemde of geïrriteerde zenuw: bijvoorbeeld notalgia paresthetica, die gelokaliseerde jeuk veroorzaakt in de bovenrug;
• perifere zenuwschade: bepaalde neuropathieën of aandoeningen zoals multiple sclerose kunnen diffuse of gelokaliseerde jeuk veroorzaken;
• ontsteking van een zenuw: bij het begin van gordelroos (zona) kan jeuk optreden vóór het verschijnen van de blaasjes.

Soort jeuk

De jeuk is vaak gelokaliseerd en kan langdurig aanhouden.

Bijbehorende symptomen

De sensaties kunnen tintelingen, branderigheid of een prikkelend gevoel omvatten.

Zeldzame oorzaken van jeuk zonder huiduitslag

Deze oorzaken komen minder vaak voor, maar moeten worden overwogen wanneer de jeuk aanhoudt of gepaard gaat met andere symptomen:

Bloedziekten

Bepaalde bloedziekten kunnen beginnen met jeuk zonder huiduitslag en moeten worden overwogen bij persisterende jeuk:

• Hodgkin-lymfoom: de jeuk kan voorafgaan aan andere symptomen zoals vermoeidheid, gewichtsverlies of gezwollen lymfeklieren.
• Polycythemia vera: de jeuk wordt vaak uitgelokt door contact met water (aquagene jeuk), wat een belangrijk diagnostisch teken is.

Psychologische aandoeningen

Angst, depressie of psychogene jeuk kunnen soms een jeukgevoel veroorzaken zonder zichtbare huidletsels.

Zwangerschap (cholestase van de zwangerschap)

Intense jeuk treedt vooral op aan de handpalmen en voetzolen.

Kanker

Hoewel zeldzaam, kunnen sommige kankers geïsoleerde jeuk veroorzaken, met name alvleesklier-, galweg- of gemetastaseerde kankers. Deze jeuk kan voorafgaan aan andere symptomen en vereist een grondige medische evaluatie.

Wanneer naar de dokter met jeuk zonder uitslag?

© Getty Images

Hoewel veel oorzaken goedaardig zijn, is het belangrijk om een arts te raadplegen als:

• de jeuk langer dan 2 tot 4 weken aanhoudt ondanks passende verzorging;
• de jeuk intens is en de slaap of het dagelijks leven verstoort;
• de jeuk voorkomt bij personen ouder dan 60 jaar zonder duidelijke oorzaak;
• de jeuk zich over het hele lichaam uitbreidt zonder duidelijke reden of plotseling ontstaat;
• de jeuk gepaard gaat met andere symptomen zoals aanhoudende vermoeidheid, gewichtsverlies, koorts, nachtzweten, geelzucht of urinewegklachten;
• je nieuwe medicatie neemt waarvan u vermoedt dat die de jeuk veroorzaakt (controleer de bekende bijwerkingen van het geneesmiddel).

Een medisch onderzoek kan helpen om een onderliggende oorzaak op te sporen, met bloedonderzoek (lever, nieren, schildklier, bloedbeeld), aanvullende onderzoeken of een doorverwijzing naar een specialist (dermatoloog, internist, nefroloog, hepatoloog of neuroloog).

Behandeling van jeuk zonder huiduitslag

De behandeling hangt altijd af van de onderliggende oorzaak.

1. Algemene maatregelen (eerst aanbevolen)

• Dagelijkse hydratatie met een rijke, parfumvrije emolliens (middel om huid, slijmvliezen enz. weker te maken)
• Korte, lauwe douches
• Overvette zepen
• Vermijden van irriterende kleding
• Een voldoende vochtige omgevingslucht behouden
• Nagels kort houden om krabletsels te beperken

Deze maatregelen zijn vaak voldoende bij een droge huid.

2. Symptomatische behandeling

Wanneer de jeuk aanhoudt:

• Antihistaminica: nuttig als de jeuk een allergische oorsprong heeft. Sederende antihistaminica kunnen helpen om te slapen wanneer de jeuk de slaap verstoort.
• Dermocorticosteroïden: niet aangewezen bij afwezigheid van zichtbare ontsteking.
• Crèmes op basis van menthol of pramocaïne: kunnen tijdelijk verlichting geven.

3. Behandeling van de onderliggende oorzaak

De jeuk verdwijnt vaak wanneer de oorzaak correct wordt behandeld.

• Medicatie: als een geneesmiddel wordt vermoed, kan de arts een dosisverlaging, vervanging of geleidelijke stopzetting voorstellen, indien mogelijk. Deze beslissing moet altijd onder medisch toezicht gebeuren.
• Leverziekten: behandeling van de leveraandoening en, bij cholestatische jeuk, specifieke medicatie (bv. galzuurbindende harsen).
• Nierinsufficiëntie: optimalisatie van dialyse en gerichte behandelingen voor uremische jeuk.
• Schildklieraandoeningen: normalisering van de hormoonspiegels.
• Diabetes: verbetering van de bloedsuikercontrole.