ad

Alles wat je moet weten over endometriose

Laatst bijgewerkt: maart 2020

dossier

Endometriose is een chronische, goedaardige ziekte bij vrouwen waarbij het slijmvliesweefsel dat normaal de binnenkant van de baarmoeder bekleedt, ook buiten de baarmoeder voorkomt. Vrouwen met endometriose kunnen met menstruatiepijn kampen, maar ook met pijn en of bloedverlies bij het vrijen en pijn bij het plassen en stoelgang maken. Ook vermoeidheid kan optreden. Als de ziekte niet tijdig behandeld wordt kan dat tot onvruchtbaarheid leiden.

Naar schatting zou ruim een vrouw op de tien tussen 15 en 50 jaar in min of meerdere mate met endometriose kampen. Vroegtijdige opsporing en diagnose is van groot belang voor een goede behandeling en behoud van de vruchtbaarheid. Feit is dat de diagnose soms lang op zich laat wachten. 

Symptomen kunnen optreden bij adolescenten die dan vaak te horen krijgen dat ze gewoon pijnlijke maandstonden hebben of dat de pijn te wijten is aan stress. Nogal wat vrouwen zijn vaak bang dat ze als flauw en zwak gezien worden en praten niet meer over de pijn waardoor behandeling nog verder af is. 

f-123-endometriosis-01-19.png

Wat is endometriose ?

De binnenkant van de baarmoeder is bekleed met slijmvliesweefsel (endometrium). Normaal zit dit slijmvlies alleen in de baarmoeder, maar bij endometriose zitten er ook stukjes slijmvlies buiten de baarmoeder. Bijvoorbeeld in de buikholte, op of in de eierstokken, tussen de baarmoeder en de blaas of de endeldarm, in de darmwand of in de blaas, diep in de wand van de baarmoeder zelf (dat heet dan adenomyose), of, heel soms, buiten de buikholte in andere organen. 

Onder invloed van hormonen wordt dat baarmoederslijmvlies elke maand wat dikker om een zwangerschap mogelijk te maken. Is er geen bevruchting, dan wordt het opgebouwde slijmvlies weer afgebroken en afgestoten. Dat is de menstruatie.

Ook de stukjes slijmvlies die zich buiten de baarmoeder bevinden (de endometriosehaarden) groeien elke maand aan en breken af. Hierdoor ontstaan kleine bloedingen in de buikholte, de eierstokken enz. die niet zoals het menstruatiebloed kunnen afgevoerd worden via de schede. Dat leidt tot irritatie van het buikvlies of van de organen waar ze zich bevinden.  

Ook kunnen er kleine littekens en vergroeiingen en zogenaamde verklevingen tussen organen ontstaan en na verloop van tijd soms een chronische ontsteking van de endometriosehaarden.

In de eierstokken kunnen zich ook holten (cysten) gevuld met oud bloed vormen. Zulke cysten noemt men endometriomen of ‘chocoladecysten’ vanwege hun donkerbruine kleur. Ze zouden bij ongeveer 10% van de vrouwen met endometriose voorkomen.

Er zijn verschillende vormen van endometriose:  

  • Oppervlakkige endometriose: geïsoleerde vlakke zones op het buikvlies.
  • Uitgebreide endometriose: knobbels (noduli) die kunnen doorgroeien in omgevende organen zoals blaas, urinewegen, darm en vaginawand.
  • Endometriosecysten (endometrioma’s): cysten in de eierstok(ken).

Hoe ontstaat endometriose?

Hoe endometriose ontstaat en waarom sommige vrouwen het wel en andere het niet krijgen, is niet helemaal duidelijk. Waarschijnlijk gaat het om een combinatie van meerdere factoren.

Hormonen

Het vrouwelijk hormoon oestrogeen speelt een cruciale rol. Dat verklaart waarom endometriose alleen voorkomt bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd (van ongeveer 15 tot 50 jaar), en waarom de klachten na de menopauze meestal verdwijnen. Het verklaart ook waarom het risico op endometriose groter is bij vrouwen die vanaf jonge leeftijd menstrueren en die laat in ‘de overgang’ komen en bij vrouwen die (nog) niet of niet vaak zwanger zijn geweest. Het verklaart ook waarom de klachten meestal verminderen bij een hormonale behandeling die de oestrogenenproductie doet dalen, zoals de pil.

Retrograde menstruatie
Bij elke menstruatie kan er een klein beetje bloed en afgestoten baarmoederslijmvlies via de eileiders in de buikholte terechtkomen. Wanneer dit slijmvlies zich in de buikholte inplant en er begint te groeien, zou endometriose kunnen ontstaan. Maar die retrograde menstruatie, die bij zowat 90% van alle vrouwen voorkomt, volstaat niet om endometriose te veroorzaken.

Celmutatie
Volgens een andere theorie ontstaat endometriose door een verandering of mutatie van endometriumcellen, die zich daardoor ook buiten de baarmoeder kunnen ontwikkelen. Of gaat het om cellen buiten de baarmoeder die op een bepaald ogenblik in hun ontwikkeling, om een of andere reden, niet hun normale functie vervullen maar uitgroeien tot endometriumcellen.

Erfelijkheid

Het is een feit dat vrouwen die een moeder of zus hebben met endometriose, een groter risico hebben om zelf ook endometriose te krijgen. Bovendien hebben dochters van een moeder met endometriose vaak een ernstigere vorm van endometriose.

Inmiddels ontdekte men een paar genetische afwijkingen die mogelijk het risico op endometriose verhogen.

Immuniteitsstoornis

Mogelijk hebben vrouwen met endometriose een afweerstoornis waardoor het slijmvlies dat zich buiten de baarmoeder bevindt niet wordt afgebroken en zich op een abnormale manier kan ontwikkelen.

Ook een lage body mass index, hevige menstruatie, menstruatie op heel jonge leeftijd  en een korte menstruatiecyclus zijn mogelijke risicofactoren.

Omgevingsfactoren

Volgens sommige studies zouden bepaalde stoffen in de omgeving (zoals dioxines, PCB’s) de werking van hormonen en van het afweersysteem verstoren en daardoor kunnen bijdragen tot het ontstaan van endometriose, maar daarover is er nog geen wetenschappelijke consensus.

Voeding

De consumptie van rood vlees en transvetzuren zou het optreden van endometriose in de hand kunnen werken. Ook zwaarlijvigheid zou een risicofactor zijn.

Géén risicofactoren 

Sommige factoren worden soms ten onrechte verantwoordelijk geacht voor het ontstaan van endometriose.

  • vaginale douches,
  • een SOA zoals chlamydia of gonorroe,
  • een zwangerschapsonderbreking

Er bestaat geen enkel bewijs dat deze elementen zouden bijdragen tot het ontstaan van endometriose.

Wie kan endometriose krijgen?

Endometriose komt alleen voor bij vrouwen die menstrueren. Het ontstaat tussen ten vroegste vanaf de eerste menstruaties en stopt meestal na de laatste menstruatie. 

Endometriose duikt meestal pas na enkele jaren menstrueren op dus vooral voor vanaf de leeftijd van ongeveer 20-25 jaar, met een piek tussen 35 en 45 jaar. Maar de ziekte kan ook optreden bij jonge meisjes die pas menstrueren.

Recent onderzoek, van onder meer de dienst Jeugdgezondheidszorg van de KU Leuven, toonde bijvoorbeeld aan dat één op de twintig jonge meisjes in het middelbaar onderwijs heel pijnlijke maandstonden hebben die niet overgaat met klassieke pijnstillers. Mogelijk zou zowat 60 tot 70% van die jonge meisjes endometriose hebben.

Daarom wordt aangeraden dat meisjes heel pijnlijke menstruaties hun huisarts raadplegen en verder opgevolgd worden. Dat geldt zeker voor menstruatiepijn die niet reageert op gewone pijnstillers of wanneer de pijn het normaal functioneren (op school, vrije tijd…) ernstig verstoort. Uitgangspunt moet zijn dat menstruatiepijn bij jonge meisjes niet normaal is en verder moet onderzocht worden.

Wanneer naar de arts?

Heb je tijdens je menstruaties vaak buikpijn of andere klachten die mogelijk op endometriose kunnen wijzen, dan raadpleeg je best je huisarts. Pijnlijke menstruaties zijn niet normaal. Zeker wanneer de pijn niet verdwijnt wanneer je een pijnstiller neemt of als je ook pijn hebt wanneer je de pil neemt.  

Diagnose: Hoe wordt endometriose vastgesteld ?

endometr-lapar-zw-250.jpg

via laparascopie- de zwarte puntjes wijzen op endometriose

Om na te gaan of je klachten veroorzaakt worden door endometriose wordt een gynaecologisch onderzoek verricht. Echoscopie en bloedonderzoek geven soms aanvullende informatie. Een kijkoperatie (laparoscopie) met weefselonderzoek kan duidelijk maken of er inderdaad sprake is van endometriose.

Gynaecologisch onderzoek 

Als eerste stap in de diagnostiek zal de arts navraag doen naar de klachten en een inwendig onderzoek doen. Hierdoor kan hij/zij eventuele cysten op de eierstokken, kleine, soms pijnlijk aanvoelende knobbeltjes op de baarmoederwand, en endometriumplekjes in de vaginawand opsporen.

Echografie

Met een vaginale echografie worden de verschillende organen van het kleine bekken op een scherm gevisualiseerd. Hierdoor kan een vergroting van of een cyste op de eierstokken worden gezien. Lichte vormen van endometriose zijn niet te zien bij echoscopisch onderzoek.

Laparoscopie

Om zeker van de diagnose te zijn, moet een kijkoperatie (laparoscopie) worden uitgevoerd. Hierbij wordt via een minuscuul sneetje ter hoogte van de navel een kijkinstrument ingebracht, waarlangs de organen van het kleine bekken rechtstreeks kunnen worden bekeken. Daarbij wordt meestal een klein stukje weefsel verwijderd (biopt) om het te onderzoeken.

Andere onderzoeken

Soms wordt bloedonderzoek voorgeschreven om de waarde van het CA125 te bepalen. De merkstof CA125 kan verhoogd zijn bij uitgebreidere vormen van endometriose, maar is vaak normaal bij lichtere vormen. 

Soms wordt aanvullend onderzoek geadviseerd, zoals een CT-scan of een MRI of een radiografie van de dikke darm of van de urinewegen. Net zoals dat het geval is bij een echoscopisch onderzoek worden lichte vormen van endometriose met deze onderzoeken niet opgemerkt.

zie ook artikel : Hoe wordt endometriose behandeld?

zie ook artikel : Wat zijn de meest voorkomende klachten van endometriose?

Zwanger worden

Vrouwen met ernstige endometriose worden vaak moeilijk spontaan zwanger, ook na een chirurgische behandeling. In die situatie kan je intra-uteriene inseminatie (IUI) of in vitro fertilisatie (IVF) overwegen. Bij IUI brengt de gynaecoloog het sperma rechtstreeks in de baarmoeder. Bij IVF bevruchten de zaadcellen de eicellen in een reageerbuis. De bevruchte eicel wordt daarna teruggeplaatst in de baarmoeder.

Bronnen:
www.endometriosis.org
www.endometriose.nl
www.nhs.uk/conditions/Endometriosis/Pages/Introduction.aspx
www.nvog.nl
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/endometriosis/symptoms-causes/syc-20354656





ad


pub