Antibioticaresistentie

Laatst bijgewerkt: November 2015 | 4 reacties

dossier De snelheid van de resistentietoename en de verspreiding van deze resistentie over meer en meer soorten bacteriën laten voorspellen dat men over goed 10 jaar over geen betrouwbare middelen meer zal beschikken om ernstige bacteriële infecties te bestrijden. Dit heeft tot gevolg dat mensen opnieuw zullen sterven aan infecties zoals pneumonie, meningitis, sepsis, buiktyfus, maar tevens zullen heel wat andere moderne behandelingswijzen in het gedrang komen (b.v. hartoperaties, heupprothesen, orgaantransplantaties, intensieve behandeling met cytostatica van leukemie en van vaste tumoren).

Antibiotica als geneesmiddelen

123-pillen-medic-soorten-veel-170_08.jpg
Antibiotica nemen een unieke en ietwat bizarre plaats in binnen de geneesmiddelen. Daar waar alle geneesmiddelen verondersteld worden één of ander gestoord metabool of functioneel proces van de patiënt te corrigeren, zijn antibiotica gericht op het verstoren van de levensfuncties van micro-organismen die aanwezig zijn bij de patiënt, en waarvan vermoed wordt dat ze hem of haar schade berokkenen. Antibiotica genezen geen infecties maar stoppen wel de groei van gevoelige bacteriën zodat de gastheer de tijd krijgt om zijn afweer te organiseren en de bacteriën te elimineren, en om van de gevolgen van zijn infectie te herstellen. Deze rol van antibiotica is van cruciaal belang bij ernstige bacteriële infecties (meningitis, pneumonie, sepsis enz.) maar heeft geen of slechts een zeer marginaal effect bij zelflimiterende infecties.

Evolutie van de resistentie

Het resistent worden van bacteriën tegen antibiotica is een normaal en te verwachten verschijnsel. Het is gebaseerd op het aloude principe van de evolutie, namelijk de "overleving van de sterkste", in dit geval van de meest resistente kiemen bij blootstelling aan antibiotica. Het verontrustende is niet dat er resistente bacteriën ontstaan maar wel dat het zo snel en zo massaal gebeurt, en dat oorspronkelijk zeer gevoelige bacteriën op nauwelijks 50 jaren antibioticatherapie een evolutie hebben doorgemaakt die in miljoenen jaren vooraf niet is opgetreden. De oorzaak is de extreem hoge selectiedruk waaraan deze bacteriën blootstaan door massaal gebruik van antibiotica in de gastheerpopulatie.
• Reeds in 1944 noteerde Fleming dat sommige stammen van Staphylococcus aureus in staat waren penicilline te vernietigen, en hij waarschuwde dat misbruik van penicilline kon leiden tot selectie van resistente bacteriën. Deze waarschuwing ging verloren in de roes van de ontdekking van steeds maar nieuwe soorten antibiotica. In 1960 waren reeds meer dan 80 % van de S. aureus stammen penicilline-resistent.
• Vanaf 1966 kon men penicillinase-stabiele penicillines maken door semi-synthese (meticilline, oxacilline enz.) en later ook het werkingsspectrum verbreden (ampicilline, amoxicilline) met activiteit tegen Gram-negatieve bacillen (haemophilus, colibacillen, proteus, salmonella, shigella). Met de komst van de semi-synthetische cefalosporines met een ultrabreedspectrum scheen de toekomst zeer rooskleurig en de mogelijkheden eindeloos.

Gevolg

• Het eerste gevolg van het gebruik van krachtige breedspectrumantibiotica was het gedeeltelijk verdwijnen van de gevoelige darmflora. De vrijgekomen plaatsen werden snel ingenomen door micro-organismen uit de omgeving (enterobacter, serratia, morganella, pseudomonas enz.) die van nature uit reeds resistent waren tegen de nieuwe antibiotica. Deze nieuwkomers vonden in de hospitaalomgeving, waar veel antibiotica gebruikt werden, een vaste standplaats en werden hospitaalpathogenen die vaak in epidemisch verband patiënten gingen koloniseren en infecteren (wondinfecties, urineweginfecties, sepsis).
• Een tweede gevolg was dat de normale flora van de darm (E. coli en P. mirabilis) snel resistent werd tegen ampicilline. Vanuit resistente colibacillen werd ampicillineresistentie later door plasmiden overgebracht naar Haemophilus influenzae en naar Neisseria gonorrhoeae.

Meticilline-resistente Staphylococcus aureus (MRSA)

antibiogram-150.jpg
Ondertussen ontstond een nieuw probleem, de meticilline-resistente Staphylococcus aureus (MRSA). Hoewel reeds vroeg na de introductie van meticilline en oxacilline melding werd gemaakt van een S. aureus stam die resistent bleek tegen deze penicillinase-stabiele penicillines, duurde het tot eind van de zeventiger jaren vooraleer de eerste hospitaalepidemieën werden beschreven in Australië. De epidemie scheen na enkele jaren onder controle omdat er nog heel wat andere antibiotica actief waren, maar tussen 1982 en 1985 dook deze MRSA overal ter wereld in de hospitalen op, met een toenemende co-resistentie tegen bijna alle andere antibioticaklassen. Uiteindelijk bleven alleen nog de glycopeptiden (b.v. vancomycine® ) volledig actief tegen MRSA.
Vanuit het hospitaal is de MRSA via kiemdragers in de algemene populatie terechtgekomen, waar hij als commensaal die resistent is tegen bijna alle antibiotica, bij elke antibioticakuur uitgeselecteerd wordt. Men schat dat in België thans meer dan 3 % van de stafylokokkenkiemdragers MRSA dragen.

Terwijl een resistente hospitaalpathogeen een individueel probleem is dat buiten het hospitaal snel verdwijnt, zijn resistente commensalen een gemeenschapsprobleem omdat ze, zoals gevoelige commensalen, permanent uitgewisseld worden, ook bij mensen die geen antibiotica nemen. Bij elke antibioticatoediening zullen ze echter als enige overleven en hun gevoelige soortgenoten vervangen.

zie ook artikel : MRSA: ziekenhuis- of zorginfecties

Een type voorbeeld zijn de pneumokokken. De pneumokokkenresistentie is het ernstigste resistentieprobleem dat zich in de algemene populatie heeft ontwikkeld. Vanaf 1960 werden sporadisch penicilline-resistente pneumokokken gesignaleerd op diverse plaatsen in de wereld. In 1977 werden in Zuid-Afrika de eerste epidemieën gemeld van pneumonie en meningitis veroorzaakt door penicilline-resistente pneumokokken, spoedig gevolgd door gelijkaardige rapporten uit Spanje, Frankrijk, Israël, Hongarije en later overal ter wereld. In België nam de resistentie van pneumokokken tussen 1985 en 1999 toe van 0,4 tot 16,6 % t.o.v. penicilline, van 3 tot 35 % t.o.v. erythromycine en van 15 tot 30 % t.o.v. tetracycline. Gelijktijdige resistentie tegen de drie antibioticaklassen bedraagt thans 9%.

zie ook artikel : De pneumokok: een gevreesde bacterie

In minder dan 50 jaar antibioticatherapie zijn nagenoeg al onze typische commensalen (stafylokokken, streptokokken, pneumokokken, enterokokken, colibacillen enz.) in toenemende mate resistent aan het worden tegen bijna alle gekende antibioticaklassen. Deze commensalen kunnen in bepaalde omstandigheden ernstige ziekten veroorzaken (meningitis, pneumonie, sepsis, pyelonefritis enz.), en hun resistentiefactoren doorgeven aan nog gevoelige commensalen, maar ook aan pathogenen

Risico van resistentie

• Het risico van toenemende resistentie is vooral groot als een grote patiëntenpopulatie gelijktijdig met antibiotica behandeld wordt. Dit doet zich typisch voor bij periodes van acute opstoten van chronische bronchitis. Door het feit dat tienduizenden mensen gelijktijdig antibiotica nemen, waarbij de gevoelige bacteriële flora onderdrukt wordt, gaan er hoofdzakelijk nog resistente micro-organismen uitgewisseld worden, ook naar de niet behandelde individuen toe.
• Resistentievorming wordt eveneens bevorderd door een te lage dosering van de toegediende antibiotica of een te grote tijdsduur tussen twee toedieningen in. Antibiotica blijven dan te lang onder de actieve drempelconcentratie zodat de minst gevoelige bacteriën blijven doorgroeien of weer terug kunnen recupereren.
Het rationele gebruik van antibiotica bij ernstige infecties speelt slechts een mineure rol bij de toename van resistentie in de algemene populatie. Resistentie wordt vooral bevorderd door het massaal onnuttig en onterecht gebruik van antibiotica in situaties waar ze geen enkel of een nauwelijks aantoonbaar effect hebben op het ziekteproces. Antibiotica zijn dan ook veruit de meest " misbruikte" geneesmiddelen.

Zolang de onbeperkte antibioticatoedieningen doorgaan, gaat deze resistentie steeds sneller toenemen en is over een tiental jaren het antibioticatijdperk definitief voorbij. Het terugschroeven van de resistentie is een proces dat veel trager verloopt dan het opbouwen ervan. Alleen bij een drastisch terugschroeven van antibioticagebruik in de algemene populatie kan men hopen dat de resistentie-evolutie wordt afgeremd en dat wij nog enkele decennia respijt krijgen om een nieuwe aanpak van het infectieprobleem te vinden. Het wordt hoog tijd dat zowel artsen als patiënten zich bewust worden van de ernst van het resistentieprobleem en dat ze niet vervallen in een "Titanic syndroom" waarbij iedereen tot op het laatste moment de feiten blijft ontkennen, tot er geen oplossing meer is.

zie ook artikel : Antibiotica - beter en minder vaak gebruiken

Wat moeten we onthouden?
We gebruiken te vaak antibiotica: ze worden daarom minder doeltreffend.
Infecties die we vandaag nog kunnen genezen met antibiotica dreigen over enkele jaren jaren opnieuw dodelijk te zijn.
De meeste infectieziekten genezen spontaan.
Antibiotica werken alleen tegen bacteries, niet tegen virussen.
De oplossing ligt niet in de mogelijke ontdekking van nieuwe antibiotica.
We moeten antibiotica minder vaak en beter gebruiken.
Enkel een arts kan oordelen over de ernst van een infectie en over de noodzaak van antibiotica. Gebruik daarom nooit antibiotica zonder advies van uw arts.

bron: Folia Pharmacotherapeutica
verschenen op : 02/01/2001 , bijgewerkt op 03/11/2015

4 reacties

Antibioticaresistentie

door De Kimpe Willy, 14 May 2016 om 18:08

Bij mij werd de multi-resistente pseudomonas bacterie vastgesteld n.a.v. een prostaatbehandeling. De artsen (waaronder UZ Leuven) stellen dat deze bacterie niet te behandelen is.

antibiotica resistentie

door anoniem, 19 February 2011 om 11:54

ik heb antibioticaresistentie, waardoor ik chronische sinusitis heb waaraan ik 2 maal geopereerd moet worden. ik ben dus zeer geinteresseerd in 'bacteriofagen'. waar kan ik hierover meer lezen. alvast budankt...

MRSA

door anoniem, 7 April 2006 om 14:13

Kan je als gezonde poetsvrouw in een rustoord MRSA oplopen, via een keel-oor-neus en lichte longinfectie? want ik heb al een aantal keren antibiotica genomen maar de symptomen komen steeds weer terug, zoals keel- en oorpijnen, zwakte en vermoeidheid, hoesten en hoofdpijn enz.

antibiotica resistentie

door Arnaud, 7 August 2005 om 03:30

Resistentie is makkelijk op te lossen door het gebruik van bacteriofagen. Deze fagen, zoals ze in het kort noemen, leven op bacterieen. Iedere bacterie hier op aarde heeft zijn faag. Het is de natuurlijke vijand van de bacterie en ontwikkelt zich dus mee met de bacterie. Dus van resistentie is dan geen sprake. Fagentherapie word al tientale jaren met succesvol toegepast in de vroegere oostbloklanden. Het word eens tijd dat we er hier ook mee beginnen vind ik. Maar ja dan gaat de farmaceutsche industrie wel klappen krijgen want het is nog eens supergoedkoop ook.

bekijk alle 4 reacties

Reageer zelf

verberg bovenstaande gegevens :
je naam en emailadres verschijnen dan niet bij je reactie.
hou me op de hoogte van reacties :
telkens iemand een reactie plaatst bij dit bericht ontvang je een e-mail.
tekens over.
pub