De Amerikaanse goochelaar James Randi heeft een prijs van een miljoen dollar uitgeloofd aan wie kan bewijzen dat homeopathie werkt. Tot op heden heeft niemand het prijzengeld opgeëist. Ook de 'wetenschappers' niet die het voorbije weekend op een conferentie in Brussel claimden dat homeopathie in zeven van de tien gevallen werkt - zonder daarvoor enig bewijs te leveren.
HET basisprincipe van de homeopathie is eenvoudig: kwaad moet je met kwaad bestrijden. Je kunt een ziekte met andere woorden genezen door minieme hoeveelheden te slikken van een stof die dezelfde symptomen als de ziekte genereert. Zo geloven de aanhangers van homeopathie dat het irriterende bestanddeel van uien, dat de ogen doet tranen en jeuken, gebruikt kan worden om de symptomen van hooikoorts te verlichten. Omdat nogal wat ingrediënten uit de homeopathische apotheek in hoge dosis giftig zijn, verdunnen homeopaten ze in water of alcohol tot de oplossing niet één molecuul van het originele bestanddeel meer bevat.
Op dit punt gaat bij klassiek geschoolde wetenschappers de alarmbel rinkelen. Volgens de huidige stand van het onderzoek kan het immers niet dat een water- of alcoholoplossing die geen werkzame bestanddelen meer bevat, een genezing bewerkstelligt die op de oorspronkelijke, verdunde stof is terug te voeren. Volgens homeopaten kan dat wél, omdat water volgens hen een 'herinnering' bewaart aan moleculen die er ooit in hebben gezeten - een bewering die áls ze waar is alle fundamentele wetenschap over het gedrag van vloeistoffen onderuithaalt.
De controversiële theorie over het 'geheugen van water' dateert uit 1988, toen de Fransman Jacques Benveniste bestudeerde hoe allergieën ontstaan en zich daarbij concentreerde op de 'basofiele cel', een bloedcel die actief wordt als ze in contact komt met stoffen die allergie uitlokken. Benveniste, die onder meer experimenteerde met uiterst verdunde oplossingen, stelde tot zijn eigen verbazing vast dat de basofielen nog steeds reageerden, zelfs als hij de allergische oplossing tot homeopathische concentraties had verdund.
Heel even leek het bewijs geleverd dat homeopathische oplossingen een meetbaar effect hebben op het lichaam. Tot het blad Nature, dat Benvenistes onderzoek publiceerde, het experiment liet overdoen in aanwezigheid van James Randi, Amerikaans goochelaar en verklaard tegenstander van pseudo-wetenschap. Onder Randi's kritische blik slaagde Benveniste er niet in zijn resultaten te herhalen.
Randi toonde daarna nog geregeld aan dat diverse experimenten rond homeopathie zo onzorgvuldig waren opgezet, dat de experimentatoren betrekkelijk eenvoudig bedrog konden plegen. Inmiddels heeft de goochelaar een prijs van een miljoen dollar uitgeloofd voor wie (in zijn aanwezigheid) kan bewijzen dat homeopathie werkt. Hoewel aanhangers van homeopathie met enige regelmaat 'bewijs' blijven aandragen dat het effect van homeopathie meetbaar is, heeft tot op heden geen van hen zich opgegeven voor die ultieme test.
Toch zijn ondanks die afwezigheid van bewijs veel mensen die homeopathische middelen slikken ervan overtuigd dat het werkt. Hoe komt dat dan? ,,Als een verkoudheid na tien dagen voorbij is, betekent dat niet dat het homeopathische middel dat je slikte, heeft gewerkt'', zegt Wim Betz, hoogleraar huisartsgeneeskunde aan de VUB en lid van Skepp, de Studiekring voor Kritische Evaluatie van Pseudo-wetenschap en het Paranormale. ,,Ze zou ook genezen zijn geweest als je helemaal niks had geslikt. Het is je eigen immuunsysteem dat je heeft genezen.''
Dat homeopathie verlichting van klachten kan geven, bestrijdt Betz niet, maar dat ligt volgens hem eerder aan stressreductie door de aandacht die patiënten bij homeopathische genezers krijgen, dan aan enig werkzaam bestanddeel. En daarnaast is er nog het placebo-effect , een goed beschreven medisch fenomeen waarbij een patiënt die pillen slikt zich beter gaat voelen ongeacht de samenstelling van het toegediende medicijn. Ook de allopathische geneeskunde haalt enig voordeel uit het placebo-effect - onderzoekers die het placebo-effect bestudeerden, stelden vast dat grote pillen beter werken dan kleine pillen en gekleurde pillen beter dan witte.
Alleen, bij de allopathische geneeskunde komt daar extra geneeskracht bovenop, bijvoorbeeld als een antibioticum een bacterie doodt en zo longontsteking geneest, terwijl zo'n bonuswerking voor homeopathie tot op heden niet is hardgemaakt. Ook niet door de aanhangers van de alternatieve geneeswijze die recent in Brussel vergaderden en het nieuws haalden met hun stelling dat ,,wetenschappers'' hebben ,,vastgesteld'' dat zeven op de tien mensen genezen door een behandeling met homeopathie - al is alle publiciteit rond hun onbewezen claim natuurlijk graag meegenomen. Want de behoefte aan ,,erkenning'' van de wetenschappelijkheid van homeopathie is bij veel beoefenaars groot. ,,Ze willen zó graag ernstig worden genomen'', zegt Betz. ,,Ze kunnen niet verkroppen dat ze door critici op één lijn worden gezet met de handopleggers en de kristallen-bol-kijkers.''
Naast erkenning spelen vermoedelijk ook de centen een rol. Met homeopathie zijn steeds grotere commerciële belangen gemoeid, van de kant van de voorschrijvers en van de kant van de producenten van homeopathische preparaten. De 'farmaceutische' industrie die instaat voor de productie van flesjes en pillen op basis van ,,slangengif, geplette kakkerlakken en rotte eendenlevers, miljarden maal miljarden maal miljarden keren verdund'', in de woorden van Skepp, is volgens een schatting van de Europese belangenvereniging Echamp ruim 750 miljoen euro waard. Marktonderzoek heeft uitgewezen dat de verkoop van homeopathische medicijnen de voorbije tien jaar met twintig procent per jaar is gestegen. Stel je eens voor hoeveel méér groei daar nog in zou zitten, mocht homeopathie ook écht blijken te werken.
Hilde Van den Eynde wetenschapsredactrice bij de Standaard.
contacteer ons
Verstuur dit artikel naar een kennis
Druk dit artikel af